Sfeerfoto van Joop
Joop
Joop

Rutte negeerde archiefwet en wiste jarenlang elke dag sms’jes

Landsadvocaat: toestel premier had ruimte voor slechts 20 berichten
Joop

Zijn de Nederlandse en Indonesische geschiedenis te verzoenen?

  •  
06-04-2016
  •  
leestijd 5 minuten
  •  
Schermafbeelding-2016-04-06-om-19.46.35

© Beeld: IISG

Over het ontbreken van een goede postkoloniale relatie, ondanks de speciale historische band tussen de twee landen
In december 2015 werd de rijsttafel officieel erkend als Nederlands cultureel erfgoed. Helaas raakte dit nieuws wat ondergesneeuwd in zowel Indonesië als Nederland en werd het afgedaan als iets onbelangrijks. Wat het echter inhoudt is dat Indonesië en Nederland een gemeenschappelijk cultureel erfgoed hebben vastgesteld.
Het ontbreken van een gevoel van verbondenheid tussen beide landen kan worden herleid naar het einde van de Tweede Wereldoorlog in Indonesië. In maart 1942 bezette Japan Nederlands-Indië. De Japanners maakten een einde aan het rigide Nederlandse sociale kaste-systeem en wakkerden de haat van de Indonesische inlanders jegens de Nederlanders verder aan.
Nadat Japan de oorlog verloor en Soekarno op 17 augustus 1945 de Indonesische onafhankelijkheid uitriep, zou het nog vier jaar van wrede oorlog duren voor Nederland op 29 december 1949 eindelijk de Indonesische soevereiniteit erkende.
Er is echter maar weinig bekend over het algemeen collectieve geheugen van Indonesië over de enorme golven van geweld die volgden op de onafhankelijkheidsverklaring. Geweld dat door historicus Robert Cribb werd omschreven als ‘een kortstondige genocide’.
Tussen 1945 en 1947 vermoordde de Permuda (de jeugd) Nederlandse burgers zonder daarbij onderscheid te maken tussen wie dan ook en vele slachtoffers stierven onder brute omstandigheden. Omstandigheden die te omschrijven zijn als oorlogsmisdaden. Veel overlevenden zijn tot op de dag van vandaag getraumatiseerd en praten er zelden over met hun kinderen.
Tempo Doeloe en de Bersiap In plaats daarvan proberen veel Nederlanders in de diaspora die hun wortels in Nederlands-Indië hebben, zich vooral de Tempo Doeloe (goede oude tijd) te herinneren. Een tijd waarin de Nederlanders de archipel nog koloniseerden en een hoge sociale status hadden, in plaats van dat ze moesten rennen voor hun leven voor de Indonesische jeugd.
Laatstgenoemde periode wordt in Nederlandse geschiedenisboeken de Bersiap (‘Wees paraat!’, naar de gebruikte strijdkreet) genoemd. In Indonesië wordt deze tijd slechts omschreven als de tijd van het machtsvacuüm.
In de Indonesische geschiedenisboeken wordt de Permuda steevast verbeeld als moedige jongeren die speren gebruikten in een asymmetrische oorlog met de Nederlandse krijgsmachine, terwijl in werkelijkheid de speren werden gebruikt om Nederlandse burgers te vermoorden.
Feiten die in de Indonesische geschiedenisboeken onvermeld blijven om het nationalistische verhaal intact te houden.
De nazaten van de overlevenden begonnen te twijfelen aan hun geschiedenis en hun wortels in Nederlands-Indië. Veel van hen stelden de vraag waarom hun grootouders of ouders Indonesië hadden verruild voor Nederland. Waarom ze toch niet zijn gebleven.
Voor veel van die nakomelingen bestaan de Indonesische roots uitsluitend uit een voorliefde voor Indonesische cultuur en Indonesische gerechten. Tegelijkertijd zijn ze terughoudend als het gaat om het omarmen van Indonesië als onderdeel van wie ze zijn, omdat de geschiedenis hen achterlaat met bittere herinneringen aan het tropische land dat zij eens koesterden.
Er zijn verschillende redenen voor het gebrek aan politieke bereidheid bij zowel de Indonesische als de Nederlandse overheid om zich te verzoenen met hun gedeelde geschiedenis.
Mensenrechten Ten eerste kent Indonesië een lange geschiedenis van mensenrechtenschendingen. Voor het grote publiek in Indonesië is “ Gestapu ” uit 1965 de zwartste bladzijde uit de moderne geschiedenis, niet de Bersiap-periode. Terwijl de Nederlandse militaire agressie gedurende de Bersiap voor zware verliezen zorgde aan Indonesische zijde, wist Indonesië toen namelijk zelf namelijk de onafhankelijkheid te bewerkstelligen.
Ten tweede was er de ontbinding van de kortstondige Verenigde Staten van Indonesië die de Indonesische geschiedenis eindelijk loskoppelde van die van Nederland. Beide landen zien het koloniale verleden als een gruwel die niet de moeite waard is nader te beschouwen. Een geschiedenis die aan beide kanten slecht eindigde tijdens de ontbinding van de Nederlands-Indonesische Unie in 1956.
Ten derde is er de vrees aan Nederlandse zijde dat verzoening inhoudt dat massale rechtszaken zullen volgen die zullen leiden tot financiële compensatie. De Nederlandse overheid heeft tot dusverre alleen besloten haar ambtenaren en militairen voor hun dienst tijdens de Japanse bezetting te compenseren. Dat gebeurde in 2015. Helaas kwamen slechts 1.100 mensen voor die compensatie in aanmerking, aangezien de meesten al waren overleden.
Een vorm van discriminatie die niet werd toegepast op de Nederlandse militairen en ambtenaren in het door Duitsland bezette Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog. Zij werden gewoon voor hun diensten gecompenseerd.
Juridische onduidelijkheid Die toegepaste terughoudendheid komt voort uit de juridische onduidelijkheid over wie officieel regeerde over Nederlands-Indië tussen 1942 en 1945. Terwijl de Nederlanders hun controle over Nederlands-Indië verloren, wierp zich de vraag op: wie is er verantwoordelijk voor de ondergang en de ellende van miljoenen ontnomen levens gedurende de Japanse bezetting? Zijn het de Japanners? De Indonesische regering? Of toch Nederland?
Diezelfde vraag geldt voor de Bersiap-periode: waren die jongeren Nederlandse of Indonesische staatsburgers? Wie is er verantwoordelijk voor de moorden op Nederlanders en Nederlands-Indiërs gedurende die periode? Zaken zouden zelfs nog complexer zijn wanneer de Nederlandse overheid 17 augustus 1945 zou erkennen als de officiële Onafhankelijkheidsdag van Indonesië, omdat dat tot verdere complicaties rond het juridische burgerschap van de daders zou kunnen leiden.
Het is op dit gebied dat de Indonesische en Nederlandse overheden waarheidscommissies moeten instellen, om de gedeelde geschiedenis voor eens en voor altijd met elkaar te verzoenen. Hoewel vicepresident Jusuf Kalla in 1965 de Internationale Mensenraad een veeg uit de pan gaf en zei dat de Indonesiërs evenwel de Nederlanders voor het gerecht hadden kunnen dagen voor de miljoenen doden onder de koloniale heerschappij, is niet bekend of de Indonesische overheid überhaupt de politieke bereidheid heeft om Nederland aan te klagen voor oorlogsmisdaden. Dit gezien de lange geschiedenis van mensenrechtenschendingen van Indonesië zelf.
Sterker nog, het Statuut van Rome dat de mensenrechtenschendingen behandelt is tot op de dag van vandaag niet geratificeerd. Het merendeel van de Indonesische pogingen Nederland aan te klagen voor oorlogsmisdaden is afkomst van Ngo’s en individuen buiten de Indonesische regering.
De Nederlandse overheid stelt dat zij een speciale band met Indonesië heeft als gevolg van de historische connectie, maar beide landen zouden een betere postkoloniale relatie kunnen hebben. Het is van belang dat de landen zich met elkaar verzoenen zodat een gelijkwaardige relatie ontstaat waarin beide partijen oprecht respect betonen, zodat er een gemeenschappelijk gevoel van verbondenheid kan zijn.
De resterende overlevenden en nazaten van de Tweede Wereldoorlog in Nederlands-Indië wachten nog altijd op de dag waarop zij de gerechtigheid krijgen die zij verdienen.
Dit artikel verscheen eerder in The Jakarta Post

Praat mee

Heb je een vraag, suggestie of wil je gewoon iets kwijt? Dat kan hier. Lees onze spelregels.

avatar

Reacties (17)

Indisch4ever
Indisch4ever9 apr. 2016 - 13:32

Er is een schatting dat minimaal 1 miljoen Nederlanders ook Indonesische voorouders heeft. Remco Campert, de zussen O'G3NE, maar dat weet bijna niemand. Daarnaast zijn er wellicht minimaal 300.000 mensen die voorouders had te Indonesië vóór 1946. Diederik van Vleuten en Mark Rutte zijn voorbeelden. En misschien 300.000 of meer die anderszins familie had daar vóór 1946? En hoeveel honderdduizend mensen hebben familie die na 1945 naar Indonesië gingen voor de laatste koloniale oorlog. Misschien 800.000 ? De vader van Alexander Pechtold zat er middenin. Welk ander Europees land kent zulke cijfers? Welk ander Europees land heeft een druk toerismeverkeer van Nederland naar Indonesië en omgedraaid ? Het neergeschoten vliegtuig MH 17 had bijna 200 Nederlanders aan boord, de meesten gingen naar Indonesië. Indonesiërs aan boord hadden een Nederlandse afkomst of Nederlandse familie en vrienden In die zin heeft Nederland een speciale band met Indonesië . Wat anders is dat men in beide landen die band waardeert en de andere kant graag ziet. De vaderlandse geschiedenis is doordrenkt met Indonesië en dat is de geschiedenis van alle Nederlanders. De sporen daarvan zijn te zien in Nederland. Persé nauwere banden willen scheppen tussen de voormalige onderdrukker en onderdrukkers is geen optie. Toch is er een gedeelde geschiedenis en een gedeeld toerismeverkeer. Laten we dat wederzijds onderhouden. Het is ondoenlijk om 1 gemeenschappelijke visie op de koloniale geschiedenis te ontwikkelen. Het is wel nuttig als historici en de conservators van de geschiedenis samenwerken en de beide overheden de fondsen en de archieven daarvoor openstellen. Maar dit laatste blokkeert men soms.. bijv een onderzoek naar gedane excessen in de koloniale oorlog. Of een goed plan voor sanering en behoud van de Nederlandse begraafplaats Peneleh te Soerabaya. Nederland weigert een budget daarvoor. Hoewel er een aardige samenwerking op gang komt wbt het VOC-archief in Jakarta , geloof ik . Let's agree to disagree. Betrokken en nazaten moeten ieder voor zich verzoening zoeken. Maar de overheden en de instituties niet persé.

Arvidos
Arvidos7 apr. 2016 - 12:01

Die zogenaamde speciale band speelt alleen bij de hoogbejaarden. De generaties van erna interesseert die zogenaamde band helemaal niets, zowel in Nederland als Indonesie. Indonesie is een groot land met veel inwoners, wat moeten die nou een piepklein landje aan de andere kant van de wereld nou interesseren? Die hebben veel meer met hun interne markt en eventueel de omringende landen van doen, dat houdt hen bezig. Mijn tante van 90 heeft wel een sterke band met Indonesie omdat ze in een Jappenkamp heeft gezeten. Ik weet van die geschiedenis af, maar verder houdt me echt niet bezig hoor. Alsof mijn tante zich zo bezig hield met het verleden van haar oma, kom op zeg. Leef je eigen leven.

Jansen & Jansen
Jansen & Jansen7 apr. 2016 - 7:59

[ondanks de speciale historische band tussen de twee landen] Dat die band speciaal is, dat is de Nederlandse zienswijze. Dat die band gewoon hetzelfde is als die met andere bezetters, Japan, dat is de Indonesische zienswijze.

Windowjan
Windowjan6 apr. 2016 - 18:51

Blijkbaar heb jij geen familie in Atjeh, ik wel.

msj_meijerink
msj_meijerink6 apr. 2016 - 18:49

'Twee vechten, twee fout', zei mijn oma altijd. Haar zoon, mijn vader, heeft door 3 jaar Jappenkamp als puber en het na-oorlogse gelazer tot aan zijn dood een trauma van jewelste meegedragen. Niet erkend, niet bekend, maar wel altijd ontkend door iedereen. Alleen mijn moeder wist ervan, door de steeds terugkerende nachtmerries! En, eerlijk gezegd, ik herken nu ook een beetje wat '2e generatie oorlogsslachtoffer' inhoudt, want onbewust krijg je toch wat mee! Daarom vind ik he uitermate schrijnend dat een paar ouwe besjes wél iets gecompenseerd krijgen, maar dat de Nederlandse slachtoffers nog steeds 'niet moeten zeuren, want zij hebben god betere het(!) de hongerwinter niet meegemaakt'.

Felix-Arnhem
Felix-Arnhem6 apr. 2016 - 18:43

Ik bind niet dat Nederland banden moet hebben met zo'n radicaal islamitisch land. De politie en lokale politici steunen openlijk islamitische bendes die homosexuelen aanvallen. En moeten ook niet zomaar de ogen sluiten voor de massale bijna genocide die de Indonesische overheid pleegt in Nieuw Guinea.

1 Reactie
Felix-Arnhem
Felix-Arnhem6 apr. 2016 - 21:10

*bind = vind

PocoPoco
PocoPoco6 apr. 2016 - 18:32

Prima artikel, ook wel 'verfrissend' zo tussen de Oekraïne topics door... Over vermeende oorlogsmisdadigers: een van de bekenste is naamgever van een tunnel waar elke dag een file in staat ;).

Yolo2
Yolo26 apr. 2016 - 18:23

Ik ben Indo en voel me verbonden met NL, ik ben een Nederlander! Gelukkig heelt de tijd een heleboel wonden! Ik denk dat een hoop mensen een voorbeeld kunnen nemen aan de Indo's!

1 Reactie
PocoPoco
PocoPoco6 apr. 2016 - 21:07

Wat bedoel je dan precies? Zoals de Indo's zijn opgegaan in de NL-se samenleving tov andere 'migrantengroepen'? Besef je wel dat deze 'wij' (ben zelf ook Indo, apa kabar?;) ) al met 1 1/2 been in de NL-se samenleving stonden. (even los van de hele geschiedenis, daar is veel over te zeggen).

DaanOuwens
DaanOuwens6 apr. 2016 - 18:13

Ik denk dat een ruime meerderheid van de inwoners van Nederland helemaal geen speciale relatie met Indonesië heeft. Ik denk dat die speciale band eigenlijk vooral nog speelt bij Nederlanders die een Indonesische of Molukse achtergrond hebben en wellicht hun kinderen. Neemt niet weg dat de rijsttafel een heel mooi gedeeld cultureel erfgoed is. Ik geloof niet in banden op basis van een oud verleden dat niet meer actief wordt onderhouden. Er zijn nauwelijks nog actieve culturele banden zoals bijvoorbeeld in het Britse Gemenebest. Ik vind het goed dat Nederland heeft uitgesproken dat er in de politionele acties misdaden zijn gepleegd. Die verantwoordelijkheid draagt Nederland ook echt. Verder geloof ik niet dat er een soort morele plicht is voor Nederland om meer te doen, ook niet in een breed gedragen behoefte in de Nederlandse samenleving om de banden met Indonesië aan te halen. Het zou mij overigens erg verbazen als die behoefte er in Indonesië er wel zou zijn.

6 Reacties
CharlesdeValois
CharlesdeValois6 apr. 2016 - 20:46

Er is zoveel wat nog doet denken aan Indie. Misschien dat de invloeden niet meer zo precies te herleiden zijn, maar ze zijn er natuurlijk altijd. Dat is een soort van 'stille kracht' .

Bagus
Bagus7 apr. 2016 - 1:33

Je schreef o.a.: " Het zou mij overigens erg verbazen als die behoefte er in Indonesië er wel zou zijn". Klopt Indonesiers (generalisatie, sic!) zijn nationalistisch tot zeer nationalistisch ingesteld en beducht hun soevereiniteit aangetast te zien door buitenlanders die zich in kritische zin met hun land/politiek willen bemoeien.. En met name van het bekende opgestoken Nederlandse vingertje tav de mensenrechten (nu weer tav de HLBT-gemeenschap) moet politiek Indonesie niets hebben. Daarom kreeg m.i. het recente (verzoenings)bezoek van Minister Koenders aan Rawa Gede (oorlogsmisdaad begaan tijdens de zog. politionele acties) ook zo weinig officiele/persaandacht. Wijlen oud-president en 'open moslimdenker' Abdurrahman Wahid (Gus Dur) zei jaren geleden al tegen de toen nog PvdA-parlementarier Koenders dat Indonesie met haar schaamtecultuur niets zag in excuses van Nederland aan Indonesie. "Want voor wat", moet hij gedacht hebben, "hoort wat en neen jullie schuldcultuur is niet de onze". En dat had hij goed ingeschat! Ik woon nu al 12 jaar in Indonesie (vader destijds in Jappenkamp en daarna gevangen gezet door Indonesische onafhankelijkheidsstrijders) en wat ik hierboven opschreef is mijn eigen ervaring. Ik probeer (op 15-jarige leeftijd gedeporteerd uit Indonesie nav d zog. Nieuw-Guinea crisis (oorlog)) mij vooral op het heden te concentreren en dan merk ik dat de aandacht voor (de) Nederland(se cultuur en taal) hier zeer klein is! Verzoening? Ik geloof er niet in met al die onopgeloste mensenrechtenschendingen vanaf de coup van Generaal-President Soeharto tot heden. Ook de huidige president Joko Widodo (Jokowi) zal er m.i. niet in slagen de bestaande dossiers open te breken, wat sommige binnenlandse NGO's wel van hem mochten verwachten. De Indonesische politiek is een slangenkuil, de democratie nog fragiel, de invloed van het leger (en de politie) achter de schermen nog steeds merkbaar, de corruptie haast niet uit te roeien en er zijn andere thema's (de economie en de armoedebestrijding) waaraan hij als 'sociaalvoelende' politicus de voorrang geeft! Zijn handen zijn ook gebonden o.a. door de invloed op hem van de dochter van de vader des vaderlands Soekarno, Ibu (Mevr). Megawati Soekarnoputri) van de nationalistische PDI-P(-partij).

DaanOuwens
DaanOuwens7 apr. 2016 - 8:00

@ Bagus Het nuanceert natuurlijk wel mijn stelling dat er weinig banden zijn tussen Nederland en Indonesië nu jij vanuit Indonesië aan deze discussie deelneemt. Heb ik toch niet helemaal gelijk. Grappig. Maar ik begrijp je toevoeging, het land daar maakt oog grote veranderingen door. Meer nog dan wat ik mij hier realiseer. Maar ik wens je zeker het allerbeste toe daar.

Hanvander Horst
Hanvander Horst7 apr. 2016 - 8:35

We moeten ook niet vergeten dat de Indonesische bevolking gemiddeld een heel stuk jonger is dan de Nederlandse. Voor de meeste Indonesiërs zijn de koloniale tijd en de vrijheidsstrijd echt geschiedenis. Niettemin denk ik dat er een vruchtbare samenwerking mogelijk is en een wederzijdse inspiratie als het om historisch onderzoek gaat. Een mooie soap over een familie met takken in Nederland en Indonesië is ook nooit weg en dat die dan zowel hier als in Indonesië op de buis komt.

Bagus
Bagus7 apr. 2016 - 11:38

@ Han vd Horst. Ik waag het te betwijfelen of een gezamenlijke historische studie van laat ons zeggen de periode vanaf WO II tot heden tot de reele mogelijkheden behoort. Wie in die periode gaat graven stuit hier al gauw op problemen (een andere 'stille kracht" dan die uit het oude Indie van Couperus), ook wel de schaamtecultuur genoemd.. Verder is er eigenlijk geen sprake van 1 Indonesisch volk; het gaat om vele volkeren met een eigen taal en cultuur (en geschiedenis). Het sterke nationalisme is het bindmiddel bij uitstekl in dit uitgestrekte eilandenrijk, dat wel. Daar is van overheidswege ook alle aandacht voor..En daar moet je als westerse (geschied)schrijver vooral niet aan komen. Ook ik zwijg er maar liever over! Recentelijk las ik echter een boek over dat Indonesie met de vele regionale verschillen van de hand van een 'deskundige' Amerikaanse schrijfster Elizabeth Pisani met de veelzeggende titel "Indonesia etc; exploring the improbable nation". Geen doorwrocht historisch noch cultureel-antropologisch boek, maar 1 dat het niveau van een toeristische verkenning toch duidelijk overstijgt. Voor geinteresseerden zeker aan te bevelen.

Bagus
Bagus7 apr. 2016 - 11:40

@ Daan Ouwens Dank voor de goede wensen.