Zeur niet en geef de NPO terug aan de omroepverenigingen

Inderdaad, knip alle franje weg.

Net voor de presentatie van het minderheidskabinet heeft GroenLinks-PvdA een voorbeeld gegeven van wat ze als "constructieve oppositie" beschouwt. Dat belooft niet veel goeds. De fractie gaat namelijk akkoord met een plan om de omroepen van de NPO onder te brengen in vier productiehuizen want dat zou praktisch en handig zijn. En ook nog goedkoper.

Deze veronderstelling hangt samen met een rechts frame dat al meer dan een halve eeuw wordt opgehangen. In de jaren zeventig van de vorige eeuw voerde De Telegraaf al een eindeloze hetze onder het motto "Holle bolle NOS". Die agitatie werd gretig opgepakt door de VVD want daar hebben ze een ingebakken bloedhekel aan omroepverenigingen. Als het aan de liberalen had gelegen, dan was de publieke omroep niet in handen gekomen van een reeks omroepverenigingen maar uitsluitend van de AVRO, die als "algemeene" beweerde het hele Nederlandse volk te vertegenwoordigen. Ook toen al met hartelijke instemming van De Telegraaf, die de drukorder binnen had gesleept van de Radio Bode. De AVRO had veel leden, die desgewenst op te trommelen waren voor een massademonstratie.

Het uit confessionelen bestaande kabinet stak daar in 1930 een stokje voor: de toegang tot de twee Nederlandse radiozenders werd verdeeld onder de sinds een jaar of vijf bestaande omroepverenigingen, die met elkaar het volk heetten te vertegenwoordigen. Dat waren de VARA, de VPRO, de KRO, de NCRV, de AVRO en de VRO. De VRO? Dat was de Vrijdenkers Radio Omroep. In 1937 is die wegens te grote goddeloosheid verboden. De AVRO heeft zich  onder protest naar deze regeling geschikt.

Toch werd er een concessie aan de liberalen gedaan. De omroepen moesten een gedeelte van hun zendtijd besteden aan een "algemeen programma" waarin hun identiteit op de achtergrond bleef. Naar ik meen ongeveer 20% van de hen toegemeten tijd.

Vanwege haar geringe ledental kreeg de VPRO maar beperkte ruimte op de zenders.

Zo kreeg Nederland een publieke omroep die je nergens ter wereld op die manier vond. De uitzendingen werden gemaakt door levensbeschouwelijke organisaties met een massaal ledenbestand, die allemaal in Hilversum hun eigen studio's bouwden.

Dit bestel is met een onderbreking tijdens en kort na de Tweede Wereldoorlog in stand gebleven tot in de jaren zestig. Toen werd het om tal van redenen opengebroken. Nieuwe omroepen mochten toetreden als ze minstens honderdduizend betalende leden konden opvoeren. De hoeveelheid zendtijd hing samen met het ledental. Ook nu weer maakten voorstanders van een eenheidsomroep amok, daarbij gesteund door de VVD en de Telegraaf.  Er kwamen aanvankelijk twee nieuwe omroepen bij: de Evangelische Omroep en de TROS. De TROS wilde - expliciet gesteund door De Telegraaf, die ook het TROS-Kompas drukte - vooral amusement brengen voor de hardwerkende Nederlander die 's-avonds recht had op ontspanning. Met deze formule groeide ze uit tot verreweg de grootste omroep. In later jaren kwamen ook Veronica en BNN er nog bij, en in onze eeuw Powned,WNL, Omroep Zwart Human en ON!.

Maar: ook nu was er sprake van een compromis. Een Nederlandse Omroep Stichting zonder leden nam niet alleen het journaal maar ook culturele programma's voor haar rekening. Zo kreeg je naast de omroepen toch een stukje BBC want die gold als het grote voorbeeld van een algemene eenheidsomroep met een onafhankelijk karakter.

Sindsdien is de rechtse politiek aan de publieke omroep blijven kloten. Daarbij was het steeds de bedoeling de omroepverenigingen te marginaliseren en als het kon te liquideren. Zo hebben de coördinatoren van de verschillende zenders grote beslissingsmacht gekregen over wat wordt uitgezonden en wat niet. De omroepen moeten asjeblief spelen. Rechts opende een jaar of tien geleden een nieuw offensief: er waren te veel omroepen. Dat kon allemaal eenvoudiger en efficiënter. Daarom werden fusies afgedwongen en zogenaamde omroephuizen ingericht. BNNVARA en KRO-NCRV zijn voorbeelden van zulke afgedwongen fusies.

Een vereenvouding van de publieke omroep ligt inderdaad voor de hand maar die krijg je niet voor elkaar met het onttrekken van bevoegdheden aan omroepverenigingen, het inrichten van omroephuizen en vergelijkbare activiteiten. Dat maakt het allemaal alleen maar erger. En misschien is dat ook de bedoeling.

De beste oplossing luidt als volgt: knip alle franje weg. Houd de omroepen over. Eis dat omroepen een verenigingsstructuur hebben. De beschikbare zendtijd wordt naar rato van het aantal leden over de verschillende verenigingen verdeeld. Datzelfde geldt voor het door belastingbetalers opgebrachte budget. Ze doen daarmee wat ze willen. De overheid kijkt hoogstens of het geld wel doelmatig wordt besteed.

De omroepverenigingen zouden er goed aan doen de nieuwsjournaals gezamenlijk ter hand te nemen, gemaakt door een onafhankelijke redactie. Datzelfde geldt voor de sport. Voor het overige maken de omroepverenigingen programma's waarin hun identiteit duidelijk tot uiting komt. Nederland kent geen slappe neutraliteit en evenmin eenheidsworst. De verscheidenheid van de omroep schept de veelkleurige eenheid. Zo is het destijds door de oprichters van een eeuw geleden bedoeld. De kracht daarvan is nog steeds niet verloren gegaan.

Laat je niets wijs maken door allerlei lulkoek over dingen die uit de tijd zijn of mensen die al lang niet meer gebruik maken van de omroep. De kijk- en luistercijfers wijzen iets geheel anders uit. En een beschaafd land heeft een uit publieke middelen bekostigde omroep die zijn oren niet hoeft te laten hangen naar het kapitaal en de hobbies van mediatycoons.

Het hoeft allemaal niet zo ingewikkeld te zijn. En het is een veeg teken dat ze dat bij GroenLinks-PvdA niet doorhebben. Het gedrag van deze partij is buitengewoon afzichtelijk.

Voor het overige ben ik van  mening dat het toeslagenschandaal niet uit de publieke aandacht mag verdwijnen en de affaire rond het Groninger aardgas evenmin, zeker nu de laatste putten open blijven en Friesland zo'n schandalige compensatie is aangeboden voor het toestaan van nieuwe ontginningen.

Beluister Het Geheugenpaleis, de wekelijkse podcast van Han van der Horst en John Knieriem over politiek en geschiedenis. Nu: ons wereldbeeld aan gort?