Zelfs in The Odyssey hebben varkens geen staart

Sinds gisteren hoor ik bij de tientallen miljoenen mensen die The Odyssey van regisseur Nolan hebben gezien. Een fenomenale film waar kosten noch moeite zijn gespaard voor een buitengewone bioscoopervaring. Ook de ophef over een historische misser ging niet aan mij voorbij. De helm van de held is van metaal, terwijl Homerus hem beschrijft als leer, beslagen met wildzwijnentanden. Een relletje was geboren.

Maar ik zag in al het spektakel nog een andere omissie, eentje die iedereen lijkt te missen. Een fout die niet iets zegt over interpretatie van het verleden, maar alles over de blinde vlek in onze huidige tijdsgeest. In een beroemde scène verandert tovenares Circe de mannen van Odysseus in varkens. Maar ze werden niet getransformeerd in de harige, ranke varkens met een staart, zoals ze in de eeuwen voor Christus leefden. Nee, de varkens van Circe waren grote roze, gladde varkens met een stompje waar hun staart hoort te zitten. Circe verandert de soldaten niet in de klassieke zwijnen maar in een stalversie van het huidige productievarken.

Dat stompje is geen historisch gegeven, maar het gevolg van routinematig couperen. Varkens brengen hun hele leven in kale donkere hokken door en gaan door gebrek aan afleiding aan elkaars staart bijten. Met verwondingen, ontstekingen en soms zelfs de dood tot gevolg. Vlak na de geboorte wordt daarom de staart er, onverdoofd, af gebrand. Deze ingreep is al dertig jaar verboden maar wordt nog steeds bij 99% van de biggen toegepast. Afgelopen week stond Varkens in Nood bij de rechter om handhaving van dit verbod opnieuw af te dwingen.

Voor het varken van Homerus zou dit niet nodig zijn geweest. Dit dier was donker, borstelig, beweeglijk, en uiteraard, met een lange staart. Dat zien we ook in de kunstgeschiedenis. Op schilderijen van de negentiende-eeuwse kunstenaar Briton Rivière, of in het werk van zeventiende-eeuwse schilders als Jan van Bijlert en Salomon de Bray worden de varkens van Circe steevast afgebeeld als kleine, harige, zwijnachtige varkens met een staart. Op geen enkele manier lijken deze dieren op de doorgefokte exemplaren die onze stallen op dit moment zo massaal bevolken.

Het probleem met de weergave van de varkens in The Odyssey is, in tegenstelling tot die van de helm, niet een historische vergissing. Het is juist de waarneming van het heden die deze fout veroorzaakt. Voor deze scène gebruikte Nolan geen computerbeelden. Deze varkens zijn animatronics, nagemaakte dieren. Iemand heeft bij het modelleren van varkens dus simpelweg aangenomen dat een varken, zelfs een mythologisch varken, geen staart heeft.

De meeste mensen weten niet beter. Maar ik vind dat een gerenommeerde filmmaker als Nolan wel beter had moeten weten. Met een budget van 250 miljoen heeft hij zeewaardige schepen naar antiek model laten nabouwen, filmde hij 91 dagen in zes landen en liet hij het Trojaanse paard door 250 mensen over het strand slepen. Vragen over de gebruikte wapenuitrusting beantwoordde Nolan met een nauwgezette en gedetailleerde uitleg over zwart geoxideerde Myceense dolken en zwavelpatinering. ‘Je wilt tenslotte niet dat mensen denken dat je het lichtzinnig hebt aangepakt’, zei hij in een interview met het Amerikaanse tijdschrift Time.

Waarom heeft hij dan geen aandacht gehad voor een staart?

Nolan had door een varken met staart te tonen aan miljoenen mensen kunnen laten zien hoe dit bijzondere dier er werkelijk uitziet. Hij heeft deze kans gemist. Met zijn keuze, bewust of onbewust, heeft hij een verminkt bio-trievarken genormaliseerd. En, wat nog erger is, hij heeft het dier zelfs verankerd in het verleden. In een tijd waar industrialisatie van dieren volkomen onbekend was en waar staartbijten geen probleem omdat varkens daar nog op een natuurlijke wijze leefden.

Homerus schrijft na de betovering van Circe: Zij hadden nu de koppen van varkens, hun geknor en beharing, en ook hun uiterlijk, maar hun verstand bleef intact zoals het voorheen was. Zo zaten zij jammerend opgesloten.

Verminkte varkens hoeven geen getransformeerde mensen te zijn om te jammeren.