Sfeerfoto van Joop
Joop
Joop

Rutte tracht stikstofbom van Hoekstra onschadelijk te maken

Sigrid Kaag wil draaiend CDA aan afspraken houden
Joop

Yuval Noah Harari en zijn blinde vlek voor de vlinder

  •  
04-05-2020
  •  
leestijd 5 minuten
  •  
274 keer bekeken
  •  
vlinder

© cc-foto: Garoch

Harari zegt eigenlijk tegen de rupsen dat het idee van de vlinder een verzinsel is, een verhaal, een illusie.
Yuval Noah Harari mag op dit moment beschouwd worden als een van de meest vooraanstaande denkers van onze tijd en een van de best gelezen schrijvers. In zijn twee boeken Homo Sapiens en Homo Deus schetst Harari een beeld van de geschiedenis van de mens, de Homo Sapiens, en van zijn toekomst. Een toekomst waarin de Homo Sapiens zich wellicht overbodig maakt. Een van zijn kernpunten is dat wij als mens geen vrije wil hebben, geen ziel of essentie, geen ongedeelde individualiteit. Deze kapstok, waar ons humanistisch liberale denken op is gebaseerd, is volgens Harari een illusie. Met een knipoog naar het Boeddhisme, die immers ook onze ik als een illusie beschouwt, als bron van al ons lijden. Door een combinatie van de biologie volgens Darwin en de huidige wetenschappelijke ontwikkelingen op het gebied van kunstmatige intelligentie wordt al het leven, inclusief wijzelf als mens, beschouwd als een verzameling van algoritmes.
Toen ik dit las, kreeg ik een déjà vu. Zo’n 35 jaar geleden, ik was toen begin 20, was ik op zoek naar mezelf: wie ben ik? Samen met een aantal mannen in het Zeeuws Vlaamse Terneuzen lazen we inspirerende boeken van Osho, Krishnamurti, maar ook Gurdjeff en Ouspensky. Gurdjeff, een Armeense mysticus, leefde in het begin van de vorige eeuw, in de tijd van het kubisme. Niet voor niets schetst ook hij het beeld van de mens als een machine, als een robot. Hij zou het waarschijnlijk prima kunnen vinden in deze moderne computertijd met de ideeën van Harari. Laten we hun denken wat betreft de vrije wil eens naast elkaar leggen. Harari schrijft:
"De laatste decennia zijn biowetenschappers tot de conclusie gekomen dat het liberale verhaal van de vrije wil pure mythologie is. Het ondeelbare authentieke zelf is net zo echt als de eeuwige ziel, Sinterklaas en de paashaas. Als ik echt diep in mezelf kijk, valt de schijnbare eenheid die ik als vanzelfsprekend beschouw uiteen in een kakafonie van tegenstrijdige stemmen, waarvan er niet eentje mijn ‘ware zelf’ is. Mensen zijn geen individuen. Mensen zijn ‘dividuen’(delen)."
Dan Ouspensky, die de leer van Gurdjeff uiteenzet in het boek ‘De Vierde Weg’:
"Als we onszelf gaan bestuderen, stuiten we allereerst op een woord dat we meer dan enig ander gebruiken, en wel het woord ‘ik’. We zeggen ‘ik doe’, ‘ik zit’, ‘ik voel’, ‘ik bemin’, ‘ik heb afkeer van’ enz. Hierin schuilt onze voornaamste illusie, want dè vergissing die we ten opzichte van onszelf begaan, is dat we onszelf als een eenheid zien; we hebben het altijd over onszelf als een ‘ik’, en nemen aan dat we daarmee altijd hetzelfde bedoelen, terwijl we in werkelijkheid verdeeld zijn in honderden verschillende ‘ikken’. Deze ‘ikken’ veranderen voortdurend; het ene onderdrukt het andere, het ene neemt de plaats in van een ander, en deze strijd vormt ons innerlijk leven."
Ook al zit er een eeuw tussen het denken van Harari en Gurdjeff/Ouspensky, ze komen wat betreft de kwestie van de vrije wil op hetzelfde punt uit. Dat is boeiend. Nog boeiender is de verschillende afslag die ze daarna nemen. Om dit duidelijk te maken gebruik ik als metafoor voor de mens, de rups die transformeert tot een vlinder. Hierbij beschouw ik Harari als vertegenwoordiger van de rupsenwereld en Gurdjeff/Ouspensky als vertegenwoordigers van de vlinderwereld.
Harari zegt eigenlijk tegen de rupsen dat het idee van de vlinder een verzinsel is, een verhaal, een illusie. Ja, we kunnen wel vliegen, zegt hij, we kunnen wel het eeuwige leven verkrijgen, we kunnen wel gelukkig worden, maar dat kan enkel aan de hand van een uiterlijke machine, een robot, kunstmatige intelligentie, het Internet der Dingen waar alle algoritmes van het leven in worden verzameld. Dus eigenlijk een rups met een zelfgemaakt tuigje met vleugels waarmee hij probeert te vliegen. Voor Harari is de materiële wereld van de rups het begin en einde van zijn wetenschappelijke denken. Precies zoals de wetenschap waarop hij zich beroept de wetenschap van de rups is, die instrumenten ontwikkelt om beter te kunnen waarnemen, beter te kunnen meten, maar niet verder kan kijken dan de rupsenwereld. Met andere woorden geen instrumenten heeft om de vlinder te kunnen zien en van daaruit concludeert dat er geen vlinder bestaat. De rups gaat dood, onoverkomelijk, al geeft Harari ons de twijfelachtige hoop dat we (een kleine elitegroep) met onze kunstmatige intelligentie eeuwig leven zouden kunnen verkrijgen. De rups gaat dood en wordt een cocon.
Daar begint het denken van Gurdjeff. Het feit dat we in de aandachtslaag van ons dagelijks leven geen onverdeelde individualiteit hebben, betekent nog niet dat hij er niet is. We hebben er alleen geen contact mee. Hij zit verborgen onder de laag van ons oppervlakkige, uiterlijke en volgens Gurdjeff mechanische leven. Gurdjeff onderscheidt drie invloeden, die wij in ons leven tegen kunnen komen. Ten eerste zijn er de invloeden van ons dagelijks leven, maar ook die van televisie en internet. Daarnaast is er de invloed van kennis uit boeken die verder, dieper gaan dan dit dagelijks leven. Kennis in de vorm van metaforen, vergelijkingen, die op een ander niveau wordt begrepen dan die van het oppervlakkige dagelijks leven. Tot slot is er de levende kennis van mensen die al een proces hebben doorgemaakt van transformatie, van ontwikkeling die verder gaat dan de functionele rollen die we hebben in het dagelijks leven. Deze laatste twee invloeden kunnen ons raken in dat verborgen punt van onze essentie en het verlangen oproepen om hiernaar op zoek te gaan. Op zoek te gaan naar de vlinder die in de rups verborgen zit.
Daar waar Harari het heil zoekt in het scheppen van een machine, een robot, een Internet der dingen buiten onszelf, vindt Gurdjeff de Heilige Graal in onszelf. Harari schetst in zijn boeken de geschiedenis en de toekomst van de mens als collectief. De weg van Gurdjeff is de weg van het individu, die met zijn aandacht naar binnen gaat en daar zijn schat vindt. Voor wie de materiële werkelijkheid niet het begin en einde is, maar in zichzelf ook een geestelijke werkelijkheid ontdekt. De werkelijkheid van de vlinder die in de rups verborgen zit. Gurdjeff stelt dat werkelijke evolutie nooit zonder bewustzijn kan plaatsvinden. Harari stelt in Homo Deus dat het functioneren in de maatschappij geen bewustzijn nodig heeft. Intelligentie is nodig, bewustzijn is bijzaak. Daarmee zegt hij impliciet dat de ontwikkeling die hij voor zich ziet een mechanische is, dus geen evolutie. Naar mijn mening kan het zo zijn dat beide wegen tegelijkertijd bewandeld worden, de ene weg door de mens als collectief, de andere weg door de mens als individu. Maar de werkelijke evolutie vindt plaats op de weg van het individu die samen met gelijkgestemden ontdekt dat in de rups een vlinder verborgen zit en daarmee zijn identiteit verlegt van het materiële naar het geestelijke. Naar bewustzijn als uitgangspunt van al het leven.

Praat mee

Heb je een vraag, suggestie of wil je gewoon iets kwijt? Dat kan hier. Lees onze spelregels.

avatar

Reacties (21)

pastafari
pastafari5 mei 2020 - 8:58

Yuval Noah Harari is geen denker, Hij schrijft werk van andere wetenschappers en filosofen over. Hij vermeldt weinig bronnen. Hoewel hij niet schrijft dat het zijn eigen ideeen zijn, schrijft hij ook niet, of slechts heel summier dat het andermans ideeen zijn.

1 Reactie
DanielleDefoe
DanielleDefoe5 mei 2020 - 23:33

Populair is hij wel.

Zeurmachine
Zeurmachine5 mei 2020 - 8:00

De concepten goed/fout, hiernamaals, vrije geest zijn gegijzeld door religie. We laten religie steeds meer achter ons, maar we zijn vergeten dat vóór de opkomst van dwangmatig opgelegde religies, er ook al mensen op aarde rondliepen die konden praten en denken. We kunnen niet meer raden wie zij waren, ze worden (bewust) afgeschilderd als ongewassen wilden. Wie we zijn, dat weten we dus niet meer. Veel filosofen van nu zijn ook wis-of natuurkundigen die zich laten leiden door academische traditie, toch gestoeld op koning en bijbel. Ze presenteren hun nieuwe ideeën als pure nieuwigheid met algoritmen als de nieuwe messias. En waarschijnlijk zitten zij er net zo hard naast als hun voorgangers, want al dat "vrije" denken is nog steeds strak afgekaderd.

Uilenspiegel
Uilenspiegel5 mei 2020 - 6:24

Gesteld wordt: Er is geen ik, want er zijn honderden ik-ken. Waarom zou het "vat vol tegenstrijdigheden" niet juist dé ik zijn waar het om gaat? Waarom zou je geen moordenaar en liefhebbende vader in 1 persoon kunnen zijn? Waarom zou ook de vrije wil niet gefragmenteerd kunnen zijn? Als dezelfde persoon en onmens en mens kan zijn, wat zegt dat dan meer dan wat het zegt?

JaapBo
JaapBo4 mei 2020 - 20:21

De vrije wil bestaat wel, alleen gebruikt niet iedereen hem. Sommigen volgen hun onderbuik, terwijl anderen d.m.v. de ratio tot conclusies komen die tegen de onderbuik in gaan, bijv. dat racisme altijd fout is. Dat lijkt mij toch een voorbeeld van de vrije wil!

1 Reactie
Paul250371
Paul2503716 mei 2020 - 12:08

"Sommigen volgen hun onderbuik, terwijl anderen d.m.v. de ratio tot conclusies komen die tegen de onderbuik in gaan, bijv. dat racisme altijd fout is. Dat lijkt mij toch een voorbeeld van de vrije wil!" Als elk vogeltje zingt zoals hij gebekt is, hoe vrij is zijn wil dan?

Bert de Vries
Bert de Vries4 mei 2020 - 16:47

Rond m'n zeventiende werd in een les gesproken over de zin van het leven. 'Het' leven was uiteraard het menselijk leven. In een paar tussenuren ging ik naar het plaatselijk kermis. Op de omloop van de autoscooterbaan kwam ik na zorgvuldig beraad tot de conclusie dat de zin van een mensenleven niet wezenlijk verschilde van die van een beukenootje. Die duiding maakte geleidelijk aan plaats voor de vaststelling dat de zin van het leven inherent is aan het bestaan. Je zou ook kunnen zeggen: de zin bestaat niet. Althans niet in de betekenis van een onafhankelijke waarde. Waarschijnlijk is 'invloed' een waardenarm alternatief voor de misleidende term 'zin'. Dat de mens in zijn huidige vorm plaats gaat maken voor een door hemzelf ontwikkelde andere vorm is, ijs en weder dienende, een vanzelfsprekendheid.

Polletje2
Polletje24 mei 2020 - 15:47

Ik weet niet wat Harari zegt, maar wel -enigszins- wat Gurdjeff bedoelde te zeggen, namelijk dat mensen die leven in de veronderstelling dat ze individuen zijn met een eigen wil en een vrije keuze slechts deel uitmaken van de grote illusie en dat alleen degenen die tot het bewustzijn gekomen zijn dat dat niet zo is, in staat zijn tot betekenisvol handelen om een bijdrage te leveren tot de evolutie op de weinige momenten dat ze die kans wordt geboden. "God only speaks to those who understand the language" - Albert Hofmann

Norsemen
Norsemen4 mei 2020 - 14:16

Dat vrije wil niet bestaat heeft Nietzsche wel duidelijk gemaakt. Een heel knap iemand die zijn gedachte hierover onderuit kan halen.

12 Reacties
MountEverest
MountEverest4 mei 2020 - 16:12

Nietzsche, met zijn ideeën over de Übermensch, is niet de meest geschikte persoon is om bij te rade te gaan. Als we er vanuit gaan dat de vrije wil niet bestaat, hoe moet je dan oordelen over mensen die het kwaad symboliseren? Zoals bijvoorbeeld Al-Baghdadi, Stalin, Hitler, Mao, Franco, Pol Pot of dichter bij huis, de moordenaar van Anne Faber. Als deze mensen niet over een vrije wil beschikken, kun je ze ook niet straffen, want ze konden niet anders. Gelukkig zit de echte wereld anders in elkaar en worden mensen die misdaden begaan gestraft. Dat is helaas niet altijd mogelijk, zeker als het om machtige mensen gaat, maar dat ontslaat ons niet van onze plicht om de slachtoffers recht te doen en het kwaad te straffen.

Freek3
Freek34 mei 2020 - 17:09

[Nietzsche, met zijn ideeën over de Übermensch, is niet de meest geschikte persoon is om bij te rade te gaan.] Het idee dat als iemand een fout idee heeft dat de andere ideeën van die persoon ook fout moeten zijn getuigd van onbruikbaar binair denken, en voegt niets nuttigs toe.

Polletje2
Polletje24 mei 2020 - 17:31

Aan de ene kant is het natuurlijk lullig dat mensen zoals Al-Baghdadi, Stalin, Hitler, Mao, Franco en Pol Pot zelden of nooit bestraft worden, maar wat zou je aan de andere kant moeten zonder die symbolen? Hoe zou je "het kwaad" anders definiëren MountEverest?

Hemk
Hemk4 mei 2020 - 18:47

@mounteverest De logica van 'geen-vrije-wil' gaat dan ook voor jou op. Je kunt niet anders dan Hitler willen straffen. Alleen dingen als goed en kwaad zien wordt vrij onzinnig als Hitler of Stalin geen mogelijkheid hadden anders te kiezen. 'Straffen' bestaat dan vooral nog ter preventie. Gevangenisstraf of executie (zoals al-Bagdadi uitschakeling) zijn logisch omdat ze dienen de samenleving te besvhermen tegen verdere ongewenste daden. Alleen retributie, zoals bijvoorbeeld een uit je lijst gaat martelen, pijnlijke doodstraf, wrede behandeling in gevangenis etc. is bij gebrek aan vrije wil not done, aangezien ze ook maar slachtoffer van hun biologie/omgeving zijn.

Marka.
Marka.4 mei 2020 - 19:20

@MountEverest "Mensen die het kwaad symboliseren" Dat geloof is net als de vrije wil een product van het christelijke verleden. Ik denk dat het ons begrip van menselijke drijfveren ernstig heeft gecorrumpeerd. Het heeft een soort pseudo-christelijke samenleving opgeleverd, eentje waarin god is verdwenen en vervangen door het geloof in individu en vrije wil. Daardoor is de christelijke moraal niet verdwenen, maar juist versterkt. Een religieuze samenleving, waarin men in god en satan gelooft, kijkt immers anders naar een misdadiger. Die heeft misschien gekozen voor het kwade, maar hij IS niet het kwaad. Hij is "verleidt" door het kwade, of hoe je het ook wilt formuleren. In een seculiere samenleving, zonder god en zonder satan, is elke handeling de verantwoordelijkheid van het individu. Vergelding is dan, als puntje bij paaltje komt, niet alleen rechtvaardig, maar het enige moreel juiste. Dan krijg je een samenleving met allemaal individuele substituut-goden die met de vingers naar individuele substituut-satans wijzen, of zij die dat in hun ogen zijn. Ik denk dat dat op de langere termijn niet werkt. Ik denk niet dat je kwade handelingen begrijpt door een absoluut kwaad te postuleren, met Hitler of Pol Pot of wie dan ook als seculiere versies van de boze. Ik denk dat het veel beter is om menselijk gedrag in de historische context te zien, of juist in een persoonlijke context. En dat gaat een stuk beter beter zonder pseudo-christelijke moraal. En wat betreft straf, in de praktijk hoeft een utilistische visie op straf niet veel verschil te maken. Het idee van straf als vergelding verdwijnt, ja. Maar straf als preventief middel blijft bestaan.

Norsemen
Norsemen4 mei 2020 - 19:53

Hoewel het woord anders doet vermoeden heeft ‘übermensch’ helemaal niets met rassenleer of iets dergelijks te maken. En over dat kwaad. Dat heeft niets met vrije (of onvrije) wil te maken maar alles met de door mensen bedachte moraal dat je de wereld kunt indelen in goed en slecht.

Norsemen
Norsemen4 mei 2020 - 20:36

@Marka “ Het heeft een soort pseudo-christelijke samenleving opgeleverd, eentje waarin god is verdwenen en vervangen door het geloof in individu en vrije wil. Daardoor is de christelijke moraal niet verdwenen, maar juist versterkt.” En dat wordt bedoeld met god is dood

MountEverest
MountEverest4 mei 2020 - 21:00

Beweren dat mensen geen vrije wil hebben is gevaarlijk, want dan ontsla je hen van hun verantwoordelijkheid. In tegenstelling tot wat hier soms beweerd wordt, zit het kwaad niet in systemen maar in mensen. De mens is zelfs geneigd tot alle kwaad. Maar dat wil niet zeggen dat je maar toe moet geven aan die neiging. Mensen moeten dagelijks (de goede) keuzes maken. De meeste mensen weten wel wanneer ze fout bezig zijn, ze hebben een moreel kompas, ook wel geweten genoemd. Rechtsfilosoof Andreas Kinneging noemt dit de "Geografie van goed en kwaad". Mensen weten heel goed dat ze niet mogen doden, stelen en liegen. Maar in bepaalde gevallen zetten mensen hun geweten bewust "uit" en varen niet langer op hun morele kompas. En dan gaat het fout, soms heel erg fout. Dan vervallen mensen tot de ergste misdaden zoals de kampbeulen in Auschwitz en andere concentratiekampen. Maar het kwaad beperkt zich niet tot nazi-Duitsland, het was er ook in de Goelags, in Vietnam, in Argentinië onder Videla, in het Kalifaat, in de Zuidelijke Staten, onder het apartheidsregime en waar niet al. Kiezen we het kwade dan moeten daar sancties op staan. Die sancties mogen niet willekeurig opgelegd worden, maar pas na een eerlijk proces met de mogelijkheid van beroep. Er zijn natuurlijk altijd uitzonderingen denkbaar, zoals de eliminatie van al-Bagdadi en Soleimani. We mogen heel blij zijn dat we in een rechtstaat leven en gevrijwaard zijn van willekeur. Iedereen heeft recht op een eerlijk proces en een goede verdediging. Daarom is het zo kwalijk dat bepaalde mensen permanent afgeven op die rechtstaat. Maar vaak wel sympathie hebben voor allerhande (linkse en rechtse) dictaturen.

Norsemen
Norsemen5 mei 2020 - 7:09

@ME Je kunt wel kiezen wat je wil maar niet willen wat je wil. Rare zin misschien maar ik probeer hiermee de denkfout aan te geven die je maakt.

Norsemen
Norsemen5 mei 2020 - 9:53

Z_edje Slecht? Eerder dom. Deze laatste reactie van je maakt dat eigenlijk weer duidelijk want het slaat werkelijk helemaal nergens op.

Polletje2
Polletje25 mei 2020 - 21:00

Z_edje slaagt er maar niet in om "slecht" en dom uit elkaar te houden. Hoe zou dat nou toch komen?

Hanneke Kouwenberg
Hanneke Kouwenberg6 mei 2020 - 10:46

@ MountEverest Daarom bestaat er zoiets als TBS. Psychopaten wéten hooguit dat anderen hun gedrag immoreel vinden, het interesseert ze geen biet, ze hebben nam,elijk geen functionerend geweten. Therapieen bestaan er niet werkelijk (er bestaat vooral het risico dat een psychopaat alleen maar nóg geraffineerder leert manipuleren), straffen heeft geen lerend effect, en daardoor is het herhalingsrisico bij deze lieden enorm groot. Overigens, alleen de antisociale psychopaten vallen in het rechtssysteem door de mand, het meerendeel maakt vooral misbruik van zijn positie in het werkende leven en het leven van zijn collega's en familieleden tot een hel.