XR moet in de spiegel durven kijken als ze fossiele subsidies echt willen afschaffen

Al sinds 2020 voert Extinction Rebellion (XR) campagne om een stop te bewerkstelligen op fossiele subsidies. Ik was daar vrijwel vanaf het begin bij betrokken, maar zie met lede ogen toe hoe de beweging een pad is ingeslagen dat het bereiken van dit einddoel vrijwel onhaalbaar maakt. Waar is het momentum van 2023 gebleven? En kunnen we dat herwinnen en eindelijk de bal alsnog inkoppen? Mijn antwoord daarop is Ja, maar dan moet XR zichzelf wel eerst grondig in de spiegel durven aankijken.

Het lijkt een grijsgedraaide plaat. XR blokkeert weer eens het verkeer op de A12. Burgemeester Jan van Zanen schreeuwt moord en brand. “Le-vens-gevaarlijk!!” Er gaan in de Tweede Kamer en in de media boze stemmen op om nu eindelijk die raddraaiers eens écht aan te pakken. XR vertelt voor de zoveelste keer dat dit stukje weg (de Utrechtsebaan) geen snelweg is, dat er maximaal 50 gereden mag worden, en dat de gekozen plek voor de demo optimaal in zicht en gehoor is van het ministerie van Klimaat, het gebouwencomplex van de Tweede Kamer en het kantoorgebouw van het fossiele-lobbyvehikel VNO-NCW. Tja en dan zijn er nog die trekkerhooligans op andere (echte) snelwegen. Dus hup, weer een rondje vergelijkende retoriek over verschillen in behandeling van terrorboeren en klimaatactivisten. Meer verontwaardiging. Zoals gezegd: we kennen het riedeltje inmiddels uit het hoofd.

Over de inhoud, het waarom van de XR-actie, de campagne-eis Stop Fossiele Subsidies, gaat het al lang niet meer. Is de A12-bezetting, zoals je inmiddels veelvuldig hoort en leest, daarmee een middel dat zijn beste tijd heeft gehad?

Bredere inbedding
Mijn antwoord daarop is een volmondig Nee. Maar wel voorzien van een grote Mits. Zo’n actie heeft alleen zin als het als middel dient, dat is ingebed in een breder arsenaal aan campagnemiddelen. En dat de boodschap eenduidig en eenvoudig te snappen is. Omdat het juist aan deze randvoorwaarden momenteel ontbreekt, ben ik van mening dat de huidige A12-bezettingen een tamelijk heilloze exercitie zijn. Dat het anders kan, laat de recente geschiedenis prima zien. Daar kunnen we veel van leren, maar het lijkt er op dat in elk geval XR daar weinig boodschap aan heeft.

Exponentiële groei
De A12-blokkade is een uitstekend middel gebleken in 2022-2023. Vanaf de eerste geslaagde poging in juni 2022 gaf de actie vleugels aan de al enkele jaren langer lopende XR-campagne Stop Fossiele Subsidies. Elke volgende A12-blokkade zagen de organisatoren een haast exponentiële groei in het aantal deelnemers, supporters en (zelfs internationaal) media-aandacht genererende massa-arrestaties. Een gewaagde stap, de aankondiging van opvoering van de frequentie naar een dagelijkse blokkade-estafette vanaf 9 september, pakte wonderwel goed uit. Na een marathon-actie van 27 dagen kondigde XR een pauze aan, in afwachting van een stemming in de Tweede Kamer op 5 oktober over een motie over fossiele subsidies.

Politieke verschuiving
De aangenomen motie was het voorlopig sluitstuk van een jarenlang durende maar ware politieke verschuiving. Van ontkenning van het bestaan van fossiele subsidies, via bagatellisering van de omvang ervan naar een uiteindelijke formele becijfering van een astronomisch bedrag van tientallen miljarden per jaar. Die verschuiving vond niet plaats enkel en alleen omdat een groeiend aantal mensen in weerwil van boze woorden van de Haagse burgemeester telkens weer op het asfalt ging staan. Er was veel meer aan de hand.

Achter de schermen werd gebouwd aan een Klimaatcoalitie , die het kabinet een brandbrief stuurde die werd ondertekend door ruim 300 organisaties, instellingen en bedrijven, waaronder pensioenfonds ABP, Triodosbank, FNV, de Vrije Universiteit, Greenchoice, Groene Kerken en de Landelijke StudentenVakbond.

Een afvaardiging van de Klimaatcoalitie voerde meermaals achter de schermen gesprekken met ministers, staatssecretarissen en topambtenaren. Een wetenschappelijk rapport van SOMO over de feitelijke hoogte van het jaarlijkse bedrag aan fossiele subsidies en een persbriefing daarover zetten politiek Den Haag verder onder druk.

De zich voorheen als ‘klimaatdrammer’ profilerende toenmalig minister voor Klimaat Rob Jetten kondigde aan inmiddels opdracht te hebben gegeven voor een eigen herberekening, maar zei alvast publiekelijk dat de door SOMO aangedragen cijfers (37,5 miljard per jaar) mogelijk zelfs nog hoger zouden kunnen uitvallen. Tien dagen later lekten de eindconclusies van de ministeriële rekensom uit: men kwam uit op een bedrag tussen de 40 en 46 miljard per jaar.

Het verkregen momentum na de aangenomen Tweede-Kamermotie op 10 oktober verdampte als gevolg van de nieuwe verkiezingen die resulteerden in een uiterst rechts en conservatief kabinet. Uitvoering van de motie ging op de lange baan.

Te leren lessen
Welke lessen zouden hieruit moeten worden geleerd? Allereerst: actievoeren heeft zin. Je kunt er grote successen mee boeken. Druk vanaf de straat (het asfalt van de A12 en de stoep er naast) werd effectief gecombineerd met die van talloze maatschappelijke organisaties, instellingen en bedrijven, en zorgde zo voor een omslag in de publieke opinie en in politiek Den Haag.

XR was salonfähig geworden; bekende Nederlanders sloten zich aan, en in de Libelle verscheen zelfs een reportage van een redactrice die samen met een vriendin voor het eerst zelf op het Haagse asfalt ging staan. Maar ook: een dergelijke overwinning betekent nog niet dat je klaar bent. Om succes te verzilveren moet je beschikken over een lange adem en bereid zijn om zonodig opnieuw alles uit de kast te trekken.

XR is daarentegen op zijn lauweren gaan rusten. De beweging had laten zien mede dankzij zijn decentrale organisatie-opzet in staat te zijn een maand lang dagelijkse actieblokkades te kunnen volhouden, maar uit het daarmee bereikte succes en in het kielzog daarvan haast exponentiële ledenaanwas trok ze geen conclusies voor de toekomst. De rechts-populistische wind die in 2024 in Den Haag ging waaien, deed de rest.

Elementen voor nieuw succes
De huidige ook in Nederland inmiddels voelbare gevolgen van wereldwijde klimaatontwrichting zouden de eis Stop Fossiele Subsidies nieuw elan kunnen geven. Zeker met een regering die de weg kwijt is bij het zoeken in de landsbegroting naar extra bezuinigingsmiljarden. Er liggen tientallen miljarden voor het oprapen, die ook nog eens zouden bijdragen aan een broodnodige aangescherping van het klimaatbeleid. Maar zelfs de grootste zichzelf Groen noemende oppositiefractie PRO spreekt enkel over het belasten van de rijken, en lijkt compleet het zicht kwijt te zijn op de 40-46 miljard aan jaarlijkse stimulans voor de fossiele industrie.

Extinction Rebellion zou in deze context opnieuw succes kunnen hebben met een tweede A12-blokkade-estafette. Een goede aanloop is daarbij essentieel en zou uit in elk geval vier elementen moeten bestaan.
1.     De Klimaatcoalitie Stop Fossiele Subsidies moet gerevitaliseerd worden. Dat kan bijvoorbeeld plaatsvinden door het actualiseren en opnieuw verzenden van diens Brandbrief.
2.     Er moeten vanuit de Klimaatcoalitie – in eerste instantie achter de schermen – gesprekken gevoerd worden met bewindslieden en politieke kopstukken uit coalitie en oppositie.
3.     Op het moment dat inzet van bovenstaande middelen onvoldoende oplevert, moet de campagne tevens vertaald worden naar de straat: het symbolisch beladen asfalt en de stoep van het begin van de A12 in Den Haag. Tot die tijd heeft de Klimaatcoalitie dit middel openlijk achter de hand, vergelijkbaar met hoe vakbonden ermee kunnen dreigen het werk neer te leggen.
4.     Verder moet XR intern een slag maken in haar campagnecommunicatie. Recentelijk combineert XR de A12-blokkades tegen fossiele subsidies met protest tegen het genocidale geweld tegen de Palestijnen. De beweging zou echter opnieuw moeten kiezen voor een eenduidige, makkelijk te begrijpen eis: een stop op ruim 40 miljard aan fossiele subsidies. Dus geen combinaties maken met andere grote thema’s, om het even hoezeer sommige delen van de beweging dit (óók) belangrijk vinden. Er ontstaat namelijk onvermijdelijk kortsluiting bij het brede publiek als dat geconfronteerd wordt met gelaagde of meervoudige boodschappen. Niet voor niets is een van de belangrijkste vuistregels voor succesvolle massacommunicatie, dat het mengen van diverse boodschappen uit den boze is.

De campagne Stop Fossiele Subsidies kan als een feniks oprijzen uit de as van de afgelopen periode. Momentum kan worden herwonnen, het succes van eind 2023 kan alsnog verzilverd worden. Wat daarvoor nodig is, is dat de beweging bereid is lering te trekken uit de recente geschiedenis en de basisregels toe te passen voor strategisch campagnevoeren en massacommunicatie.