Wordt de Revolutionaire Garde de grote winnaar van de oorlog van Netanyahu en Trump tegen Iran?

Al ruim voor de eerste korte oorlog van Israël en Amerika tegen Iran van afgelopen juni was er een nieuwe terminologie in zwang onder een deel van de Iraanse intellectuelen over welke kant het opging met de Islamitische Republiek: Bonapartisme.

Verrassend wellicht voor een westerse lezer bij wie de eerste associatie met het regime een moellah regime is. Onze eerste associatie met dit regime is niet snel een vergelijking met de Franse Revolutie en de terminologieën die historisch verbonden zijn met het de ontwikkeling van die revolutie. Want Bonapartisme staat voor een 19e-eeuwse Franse politieke stroming die streefde naar een populistische Keizerlijke orde onder het huis Bonaparte (Napoleon I en III). Een combinatie van autoritair leiderschap, nationalisme en volkssoevereiniteit via volksraadplegingen. Met Napoleon I als de verpersoonlijking van de terugkeer van orde en nationale glorie na de revolutionaire onrust.

Toch zijn er onder de Iraanse duiders van het huidige regime genoeg commentatoren die naast Islamitisch DNA van het regime ook zijn radicale revolutionaire karakter onderkennen. De Islamitische Republiek, zo redeneerden deze Iraanse commentatoren die Bonapartisme in het verschiet zagen liggen, was in een dode straat beland. Interne rivaliteiten tussen de drie machtscentra van de geestelijken, de politieke bestuurders en de militairen (de machtige Revolutionaire Garde) hadden tot interne verwarring en verlamming van de staat geleid. Het besturen van het land en de verhouding tot eigen burgers was verziekt. En deze interne rivaliteiten hadden ertoe geleid dat het regionale en het internationale beleid van het land een heldere koers misten, met het steeds meer geïsoleerd raken van Iran op de regionale en internationale markt als gevolg. Economisch en geopolitiek werd het voor Iran steeds verstikkender, door de westerse sancties maar ook omdat China niet op Iran als een stabiele en voorspelbare partner kon rekenen. Kortom, een doorbraak was noodzakelijk, onvermijdelijk en aanstaande. Waar die vandaan zou komen? Alle aanwijzingen gingen richting de meest geoliede institutie binnen de Republiek: de Revolutionaire Garde.

De 2025-oorlog was van korte duur. Ook al waren vele kopstukken van de Garde het belangrijkste doelwit van Israël, de oorlog zette niet tot een metamorfose van de Republiek aan. De belangrijkste redenen: Ayatollah Khamenei, de machtigste en meest ervaren bestuurder van de Republiek die de rivaliteiten tussen moellahs, politici-bureaucraten en militairen kon managen, bleef ongedeerd.

Met het uitschakelen van Khamenei bij de eerste aanvallen op Iran in de huidige oorlog hoopte Israël en wellicht ook Amerika dat de staat uit evenwicht zou raken en zou instorten. De zeer ontevreden en de woedende burgers, die het bloedbad van januari nog vers in het geheugen hadden, zouden het regime een genadeslag toebrengen. Dat was de hoop die de ontevreden burgers in Iran – en dat zijn er velen, de meerderheid, durf ik te zeggen – op de eerste dagen van de oorlog met hen deelden. Ruim drie weken na dato, nu het aantal burgerslachtoffers toeneemt, is deze hoop vooral nog te bespeuren onder een deel van Iraanse diaspora, de aanhang van de zoon van de voormalige Sjah in het bijzonder.

De werkelijke politieke dynamiek anno nu wijst een hele andere kant op. De Islamitische Republiek is niet ingestort maar staat fier overeind. Al heeft Israël opnieuw bewezen dat het een meester is in aanslagen tegen de kopstukken van de vijand te plegen en al hebben de Amerikanen duidelijk technisch en tactisch militair overwicht, strategisch heeft Iran vooralsnog de bovenhand.

Ten eerste, ook na uitschakelen van politieke en militaire kopstukken van het regime gaan de raketaanvallen op Israël gewoon door. Men had zo te zien een compleet draaiboek klaar voor wat iedere legereenheid te doen stond bij een aanval die de communicatie tussen het militaire hoofdkwartier en onderdelen zou verstoren.

Ten tweede, door de Golfstaten aan te vallen die belangrijke economische en militaire bondgenoten zijn van Amerika (en waar Amerika militair grootschalig aanwezig is), maakt Iran de politieke prijs van de oorlog voor Amerika torenhoog. De Golfstaten zijn woedend, niet alleen op Iran maar ook op Trump die in hun ogen door Netanyahu (niet hun beste vriend) naar deze oorlog is gelokt en hun landen erin heeft meegezogen.

Lats but not least, de strategische meesterzet van Iran (kennelijk door de Amerikanen niet ingecalculeerd) was het blokkeren van de Straat van Hormuz. De Straat van Hormuz is een smalle zeestraat in de Perzische Golf en een van de belangrijkste scheepvaartroutes ter wereld. De Straat wordt gebruikt door de belangrijkste olie- en gasproducenten in het Midden-Oosten, en hun klanten.

De Hormuz-blokkade heeft geleid tot een prijsschok van olie en gas en de destabilisering van de internationale wereldeconomie en in het bijzonder die van Europa. Europeanen zijn woedend op Trump hierdoor. Zijn oproep tot hen om te helpen om de Straat van Hormuz veilig te stellen is resoluut door Europa afgewezen. Het spreekt boekdelen dat de Duitse president Frank-Walter Steinmeier in ongewoon scherpe bewoordingen de Amerikaanse oorlogsvoering in deze veroordeelde.

Is er dan helemaal niets aan de hand voor de Islamitische Republiek? Ik denk van wel. Er is een radicale verandering gaande, maar het is zeer de vraag of die verandering gunstig is voor Amerika, laat staan voor Israël. Als we Trump op een punt enigszins gelijk moeten geven, dan is het juist over zijn bewering dat er door deze oorlog nu al in wezen een ‘regime change’ in Iran heeft plaatsgevonden.

Met het uitbreken van deze grootschalige oorlog en wegvallen van Ayatollah Khamenei is de staat niet in elkaar gedonderd, maar het interne machtsevenwicht is ten gunste van de Revolutionaire Garde veranderd. Zij hebben dankzij hun bepalende positie om de Republiek te helpen overleven in deze oorlog meer dan ooit aan gezag gewonnen. Met het wegvallen van Khamenei is er geen andere machtige mediator die hen in hun ambities zou kunnen temperen. Als deze oorlog niet voortgezet wordt met een dramatisch grondoffensief van de Amerikanen à la de Irak-oorlog, dan is de kans groot dat de interne uitkomst van de oorlog is dat een generaal uit de Revolutionaire Garde de nieuwe heer en heerser van Iran wordt. Bonapartisme heeft nog nooit zoveel kans gemaakt in Iran als nu.