Wordt Ceuta gebruikt om het moedige leiderschap van Sánchez te breken?

De recente grenscrisis in de Spaanse enclave Ceuta wordt door verschillende Europese politici opvallend gretig aangegrepen om de Spaanse premier Pedro Sánchez aan te vallen. En dat terwijl Europa juist snakt naar moedig, moreel gedreven leiderschap zoals dat van Sánchez. Als het continent werkelijk wil uitgroeien tot een waarde gedreven wereldmacht op eigen benen, is doortastende eenwording urgenter dan ooit.

Nog geen decennium geleden klonk dat als een boude stelling. In het kielzog van de Brexit schoten nationalistische ‘exit’-bewegingen als paddenstoelen uit de grond. In Nederland gold Thierry Baudet met zijn rijzende ster als de verpersoonlijking van die tijdsgeest. Inmiddels is diens rol in de publieke opinie gemarginaliseerd tot die van een randverschijnsel.

De Russische annexatie van de Krim in 2014 en de opkomst van het Trumpiaanse populisme in het Witte Huis vanaf 2017 vormden al een alarmerende voorbode. De genadeslag voor het Europese naïvisme kwam met Trumps tweede ambtstermijn: zijn ontregelende handelsoorlogen, het zagen aan de stoelpoten van de Verenigde Naties en zijn geopolitieke duetten met de Israëlische premier Netanyahu, met als dieptepunt hun gezamenlijke oorlog tegen Iran.

Toch bracht die externe druk de Europese bondgenoten dichter bij elkaar. Van de rechtse Giorgia Meloni tot linkse Pedro Sánchez, en zelfs het traditioneel zo volgzame Nederland: Europa hield voet bij stuk. De Europese landen weigerden pertinent om de Amerikaanse en Israëlische escalatie tegen Iran actief te faciliteren. Subtiel, maar historisch: voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog ervaarde het continent de kracht van een standvastig 'nee' tegen Washington.

Zorgzaamheid als groots goed
Deze ontwikkeling richting verdere Europese integratie is winst. Als burger van een Europees land hecht ik diep aan de liberaal-democratische beginselen waaraan wij elkaar binnen dit verbond gecommitteerd houden. Het is een zegen in een wereld die van alle kanten wordt geteisterd door autoritaire en bloeddorstige regimes. Als voormalig vluchteling uit Iran, met ervaring in ontwikkelingswerk in Irak en Afghanistan, weet ik wat het betekent als de rechtsstaat ontbreekt. In vrijheid leven is een zeldzame luxe.

Bovendien is het Europese staatsdenken gegrondvest op het naoorlogse fundament dat de overheid behoort te zorgen voor ál haar ingezetenen, en dat grote groepen niet naar de marge mogen worden gedrukt—financieel, politiek noch cultureel. Zoals de historicus wijlen Tony Judt monumentaal beschreef: Europa is in essentie een zorgzaam project. Dat mag niet verloren gaan.

Toch heb ik er een hard hoofd in dat een krachtig Europa op het wereldtoneel zomaar verrijst. Er ontbreken namelijk twee cruciale, aan elkaar verbonden elementen: een gezamenlijke morele ondergrens in de verhouding tot de Ander, én het moedige leiderschap om daaraan vast te houden.

Het ontbreken van de rode lijn
Dat gebrek aan een gedeeld moreel kompas werd pijnlijk zichtbaar in de besluiteloze reactie op de verwoestende oorlog in Gaza. Europa reageerde beschaamd zwak en verdeeld. Juist op zulke scharnierpunten in de geschiedenis moet een continent helder articuleren waar zijn identiteit voor staat. Het ontbreekt het overgrote deel van de Europese leiders aan de moed om oude taboes te doorbreken. Velen laten zich de mond snoeren doordat Netanyahu en zijn politieke bondgenoten in Europa cynisch rentenieren op de zwarte Europese bladzijde van de Holocaust, om zo iedere kritiek op grofmazige mensenrechtenschendingen door Israël bij voorbaat te neutraliseren.

Krachtige, positieve collectieve identiteiten ontstaan bij de gratie van heldere principes en leiders die daar consequent naar handelen. Vooralsnog is de Spaanse premier Sánchez een van de weinige Europese leiders die die moed toont. Maar juist hij wordt nu van alle kanten bekritiseerd naar aanleiding van de situatie in Ceuta.

Dat abrupte migratiestromen op het politieke schaakbord worden ingezet als pressiemiddel, is een bekend en wrang fenomeen. Hetzelfde Ceuta was daar in 2021 al het toneel van, toen Marokko de grenscontrole versoepelde uit onvrede over de medische behandeling van een Polisario-leider in Spanje.

Ik onthoud me van speculatie over de vraag waarom het juist het Spanje dat zo consequent opkomt voor de handhaving van het internationaal recht en het benoemen van de Israëlische misdaden in Gaza, nu weer met deze crisis wordt geconfronteerd. Wat wel helder is, is de reflex van verschillende Europese politici. Zij gebruiken de gebeurtenissen om een leider die boven het veld uitsteekt, te beschadigen.

Spierballentaal in plaats van visie
Sánchez herbergt immers ook de visie achter een grootschalige regularisatie van ongedocumenteerden. Honderdduizenden mensen die overal op ons continent de zwaarste arbeid verrichten, maar door velen worden doodgezwegen of hun bestaan door xenofobe krachten worden gebruikt om angst onder de kiezers te zaaien, krijgen onder zijn bewind maatschappelijke erkenning en verblijfstatus.

Nu Spanje wordt geconfronteerd met een plotselinge grenscrisis, laten zijn Europese ambtsgenoten het afweten. In plaats van solidariteit regent politieke spierballentaal via de sociale media: Spanje moet "orde op zaken stellen" en de grenzen beter bewaken. Ook in Nederland vervielen politici als Dilan Yeşilgöz en Ruben Brekelmans snel in het geijkte koor van beleidsmatige reflexen.

Sánchez haalde na de crisis in Ceuta terecht uit naar deze houding. "Ik zou meer solidariteit willen zien, meer verantwoordelijkheid en minder egoïsme," sprak hij.

Solidariteit, verantwoordelijkheid en altruïsme - ook jegens de Ander, of dat nu vluchtelingen, migranten of de burgers van Gaza zijn - dat zou het morele motto moeten zijn van een waardig en krachtig Europa. Maar daarvoor moeten meer leiders de moed opbrengen om te gaan staan. Om te beginnen in ons eigen Nederland.