Woke houdt de wereld slapende

Vrienden van mij in Eindhoven moeten weinig hebben van 'woke gemiemel'. Het woord alleen al roept irritatie op: gedoe, betutteling, mensen die denken dat ze het beter weten. Tegelijk zijn het dezelfde mensen die zich zichtbaar opwinden als een teamgenoot op het voetbalveld racistisch wordt bejegend. Dan is het ineens heel concreet, en heel onacceptabel. Die spanning is veelzeggend. Want de afkeer richt zich zelden op de onderliggende ideeën - gelijke behandeling, eerlijke kansen - maar op het label en de toon die dat label is gaan oproepen.

Ooit betekende 'woke' iets betrekkelijk concreets: alert zijn op racisme - in politieoptreden, op de arbeidsmarkt, in het onderwijs. Bewegingen als Black Lives Matter gaven het begrip in de jaren '10 nieuwe populariteit – en in het kielzog daarvan werd het woord snel opgerekt. Het dekt inmiddels een breed scala aan kwesties: genderneutrale voornaamwoorden op universiteiten, culturele toe-eigening als een blanke schrijver een Surinaams personage neerzet, het deplatformen van sprekers als Jordan Peterson, diversiteitsquota in bedrijfsraden, klimaatblokkades op snelwegen. Dat zijn allemaal belangrijke debatten over wie meedoet en wie gehoord wordt - maar de overeenkomst houdt daar ongeveer op. Toch vallen ze allemaal onder hetzelfde woord.

Die oprekking is woke's grootste probleem. Doordat het woord zo breed is geworden, verschoof het van een specifieke alertheid naar een algehele houding – en in die houding ligt al een oordeel besloten. ‘Woke’ impliceert dat er ook ‘slapenden’ zijn. Zo krijgt het woord een morele elitaire bijklank die het woord 'progressief' niet heeft. Dat staat ook voor emancipatie en gelijke rechten, maar laat ruimte voor interpretatie. 'Woke' niet. Het klinkt snel als: wij snappen het, jullie nog niet. 'Progressief' zegt: we kunnen beter. 'Woke' zegt: jij bent het probleem.

Dat maakt het een dankbaar doelwit. Politici als Geert Wilders, Thierry Baudet en Donald Trump hebben het woord precies om die reden omarmd als strijdterm. 'Woke' is in hun retoriek geen beschrijving meer, maar een verwijt - niet gericht op een concreet standpunt, maar op een type mens: de wereldvreemde, neerbuigende betweter - losgezongen elitair. Zo wordt het woord een politiek wapen: breed genoeg om iedereen mee te raken die zich aan die toon ergert, vaag genoeg om nooit precies te hoeven zeggen waaraan.

En omdat het een parapluterm is, brengt die afkeer mensen samen die zonder dat label misschien nooit naast elkaar hadden gestaan. Zo ontstaat een coalitie van heel verschillende bezwaren. De man in Eindhoven die racisme op het veld onacceptabel vindt, staat ineens zij aan zij met mensen die antidiscriminatie in zijn geheel afwijzen - zonder dat hij dat zelf heeft gekozen. De afkeer slaat zo ongemerkt over van de toon op de inhoud.

Wat begon als een oproep tot bewustzijn, is een containerbegrip geworden dat zijn eigen doelen onder druk zet. Het woord werd populair, werd abstract, werd een houding - en die houding wekte weerstand. Die weerstand werd politiek ingezet, en sleurt mensen mee in een afkeer die verder gaat dan ze zelf bedoelen, weg van ideeën waar ze het in de kern mogelijk gewoon mee eens zijn.

Intussen is het woord zelf leeggelopen - niemand noemt zichzelf nog woke, het leeft vooral nog als verwijt. Wat de wereld wakker moest schudden, is 'gemiemel' geworden, en werkt vooral verdovend.