Wie vangt straks de kogels op?

Er zijn plannen in de maak om het leger aan te vullen met dienstplichtigen. Op termijn zijn er veel meer mensen nodig om Nederland te beschermen tegen een mogelijke inval van vijandige naties. Vanaf 1997 hoefden dienstplichtigen niet meer op te komen, omdat een klein leger met beroepsmilitairen voldoende werd geacht. Het leger was gekrompen omdat er geen directe dreiging meer vanuit het oosten leek te bestaan. De Berlijnse Muur en daarmee het IJzeren Gordijn waren verdwenen. Het leek erop dat de westerse wereld in rustiger vaarwater was beland.

Op veel plekken in de wereld is het echter nog steeds onrustig en worden ideologische meningsverschillen op agressieve wijze uitgevochten. In het Midden-Oosten en in Oekraïne worden bloedige oorlogen gevoerd, met veel slachtoffers tot gevolg. Het slagveld komt steeds dichterbij en daar wil Nederland op voorbereid zijn. Het leger moet worden uitgebreid met materieel en menskracht. En dat vraagt offers. Zo nodig worden mensen verplicht om dienst te nemen. Juist dat verplichte aspect ligt erg gevoelig.

De dienstplicht werd in Nederland ingevoerd tijdens de Franse overheersing, onder keizer Napoleon Bonaparte. Nederland was bezet door Frankrijk en Napoleon had zijn broer Lodewijk op de troon gezet. Zo kreeg Nederland zijn eerste koning. Napoleon wilde zijn heerschappij consolideren en uitbreiden. Hij had daarvoor veel manschappen nodig. Ook Nederlandse jongens moesten zich aanmelden en vechten voor keizer en koning. Dat gebeurde via loting. Jongens van dienstplichtige leeftijd werden opgeroepen om deel te nemen aan een loting, die plaatsvond in het stadhuis of een ander openbaar gebouw. Trok men een laag nummer, dan moest men het uniform van het Franse leger aantrekken. Trok men een hoog nummer, dan kon men thuisblijven. Het lot besliste.

Onze staatssecretaris van Defensie gebruikt nu de term ‘selectieve opkomstplicht’, maar ook vanaf de tijd van Napoleon werd er al geselecteerd. Kleine jongens kon men niet gebruiken. Jongens met ernstige lichamelijke beperkingen, zoals doofheid of blindheid, evenmin. Men moest in de eerste plaats gezond van lijf en leden zijn. Het liefst had men boerenjongens, omdat die goed met paarden konden omgaan.

In de hele negentiende eeuw werd geselecteerd, onder andere op afkomst en maatschappelijke positie. Ook nadat het Huis van Oranje de heerschappij had overgenomen, bleven jongens uit de hogere lagen van de bevolking grotendeels buiten schot. Het waren over het algemeen jongens uit het arbeidersmilieu of uit de lagere boerenstand die als kanonnenvoer werden gebruikt. Sommigen werden bovendien naar de ‘Gordel van Smaragd’ (Nederlands-Indië) uitgezonden.

Jongens met veel geld konden het zich veroorloven hun diensttijd af te kopen. In hun plaats diende dan een andere jongen, die daarvoor een flinke som geld kreeg: naar schatting 300 tot 600 gulden. De rijke jongen bleef letterlijk buiten schot, terwijl de arme jongen voor hem de kogels opving en het soms met de dood moest bekopen. Een ultieme vorm van selectie.

Ook tegenwoordig zien we wereldwijd dat het vooral mensen uit de onderste lagen van de samenleving zijn die naar het slagveld worden gestuurd. De elite blijft vaak op een veilige plaats en steunt de oorlogvoering op afstand. Het zijn dan ook de economische en geopolitieke belangen van machthebbers en elites die verdedigd moeten worden. Dat zagen we bijvoorbeeld tijdens de Indonesische Onafhankelijkheidsoorlog van 1945 tot 1949. Ook nu zullen vooral de belangen van de economische toplaag verdedigd worden, in naam van de democratie.

Laat de minister van Defensie, (of van Oorlog?) in de toekomst het lot beslissen over de vraag wie moet opkomen voor militaire dienst? Er is nog veel onbekend over de selectiecriteria die de Nederlandse staat op potentiële kandidaten voor het leger wil gaan toepassen.

Mag er onderscheid worden gemaakt tussen mannen en vrouwen? Tussen laag- en hoogopgeleiden? Tussen vmbo-leerlingen en universitair geschoolden? Of op basis van huidskleur, inkomen en kapitaal, intelligentie, sociale achtergrond, politieke voorkeur en connecties (de zogenoemde ‘kruiwagentjes’)? Selectie houdt onvermijdelijk vormen van discriminatie in. En dan ligt willekeur op de loer.

Er zijn jongens en meisjes die er geen bezwaar tegen hebben om een tijdje in de krijgsmacht te dienen. Die wil de minister er al uitfilteren via vrijwillige of verplichte enquêtes. Er zijn ook jongeren die totaal geen zin hebben om het uniform aan te trekken en de militaire dienst als weggegooide tijd beschouwen. In hoeverre kunnen zij zich eraan onttrekken?

Er zijn jongens en meisjes die geen mensen willen doodmaken. Die geen bloed aan hun handen willen hebben. Pacifisten kunnen beslist geen soldaat worden. Zij kunnen gewetensbezwaren aanvoeren. Maar wat gebeurt er als iemand gewoonweg weigert dienst te doen en dat niet goed met woorden kan onderbouwen?

Het wordt nog een hele toer om een eerlijk selectiesysteem te ontwerpen dat door een meerderheid van de Nederlandse bevolking wordt gedragen. Wie stuur je verplicht naar het slagveld en wie niet? Wie stuur je misschien de dood in en wie niet?

Tot 1997 moest iedereen die lichamelijk en psychisch geschikt was in beginsel opkomen voor zijn ‘nummer’. Inmiddels hebben we een beroepsleger met militairen die er vrijwillig voor kiezen om, in het uiterste geval, de vijand te doden. Het uitschakelen van de vijand is immers een belangrijke taak van het leger. Doden is daarbij een onderliggend principe van oorlogvoering. Dat zien we duidelijk in Oekraïne en in Gaza. De hamvraag is dan ook of je onschuldige jongens en meisjes kunt verplichten om mensen dood te maken.

Nee toch?