Logo Joop
De opiniesite van BNNVARA met actueel nieuws en uitgesproken meningen

Wie bepaalt wat journalistiek is?

  •  
17-07-2024
  •  
leestijd 5 minuten
  •  
1105 keer bekeken
  •  
redactie

Vorige maand gaf ik bij de NTR een presentatie over lhbtiqa+ rechten in Nederland. De omroep had mij benaderd vanwege mijn kennis over het onderwerp. Enkele momenten voordat ik begon, kreeg ik te horen dat ik niét aangekondigd zou worden als journalist, maar als schrijver en activist. Niet als journalist en schrijver, wat ik de week ervoor had aangegeven te willen. Toen ik naderhand vroeg waarom, kreeg ik te horen dat het een signaal was van ‘bovenaf’. Ik kreeg er een ongemakkelijk gevoel bij. Toen het moment daar was, was mijn gehele aankondiging overgeslagen en kreeg ik een microfoon in mijn handen gedrukt. De dagen na de presentatie bleef het ongemakkelijke gevoel aanhouden. Ik belde mijn contactpersoon op om verhaal te halen.

Wat bleek, er was een klacht over mij ingediend na de interne aankondiging van mijn presentatie. Ik zou niet als journalist of schrijver aangekondigd mogen worden, of überhaupt die titels mogen dragen, vanwege hoe ik me in mijn columns (!) en op mijn persoonlijke (!) Instagram-pagina uitlaat over sociale rechtvaardigheid. De directie van de NTR kon er niet eensgezind een besluit over maken en had meer bedenktijd nodig, maar omdat de tijd drong, maakten ze alvast de keuze zonder mij daar van tevoren over in te lichten. Door deze aanvaring bleef ik nadenken over wat hier daadwerkelijk gebeurd was, en vooral: wie bepaalt wat journalistiek is?  

Waarheidsgetrouw
Journalistiek is geen beschermd beroep en daarmee mag en kan iedereen zich journalist noemen. Er zijn wel meningen, visies en standpunten over wat betrouwbare journalistiek is. Zo heeft bijvoorbeeld de Nederlandse Vereniging voor Journalisten een code voor de journalistiek. In de code van de NVJ komen de woorden ‘objectief’ en ‘neutraal’, kenmerken die een journalist zou moeten hebben vanuit een traditioneel oogpunt, echter helemaal niet terug en worden dus ook niet opgelegd aan journalisten.

Integendeel zelfs, de NVJ opent de code met een preambule waarin vermeld wordt dat een betrouwbare en pluriforme journalistiek van het grootste belang is voor de democratische samenleving. Wat ook naar voren komt, is een focus op waarheidsgetrouw en eerlijk te werk te gaan, onafhankelijkheid en een open vizier hebben. Deze punten worden geconcretiseerd door bijvoorbeeld bronverificatie te benadrukken en stellen dat de journalistiek verantwoording aflegt welke journalistieke methodes gebruikt zijn.  

Wat is waar? 
Journalistiek wordt door sommigen ook beschouwd als een rechtvaardig beroep waarin men met passie de waarheid wil achterhalen, het nieuws aan het licht wil brengen en zelfs verhalen wil vertellen. Ook dan is het niet een neutraal verschijnsel omdat het zich dan ook verhoudt ten opzichte van bijvoorbeeld de waarheid die weggestopt wordt. In diezelfde lijn ligt ook de vraag: wat is de waarheid? In hoeverre bestaat er iets als de absolute waarheid? Wat de mens als waar(heid) beschouwd zal altijd zo geïnterpreteerd worden door de mens en daarin heeft ieders eigen ervaring, waarneming en belevingswereld weer invloed op.

Hetzelfde kan gesteld worden over objectiviteit, een principe dat ook nagestreefd moet worden volgens de journalistieke status quo. Maar wat is objectief in deze context? Is ook objectiviteit niet geheel bepaald door de waarneming van de mens en daarmee eigenlijk niet de afgesproken subjectiviteit van de meerderheid? Is een queer journalist die rapporteert over lhbtiqa+-kwesties neutraal en objectief? Of moet die eerst door meerdere hoepels springen, zichzelf geheel afvlakken en zich bewijzen aan de bepalers van de journalistieke status quo voordat die verslag mag leggen over lhbtiqa+-kwesties? 

Controle van de macht 
Het journalistieke principe van machtscontrole laat ook zien dat het neutraliteitsargument als sneeuw voor de zon verdwijnt. Daar waar machthebbenden zijn, zijn verschillende belangen die de status quo of bedienen of juist tegenwerken. Journalistiek als controle van de macht is per definitie niet normaal omdat journalistiek dan zelf een ‘standpunt’ inneemt en zich verhoudt tot de macht en de status quo.

Wanneer journalisten bijvoorbeeld te werk gaan om de macht te controleren in niet-democratische regimes, dan moedigen we ze terecht aan. Wanneer extreemrechtse politici journalisten bestempelen als ‘tuig van de richel’ dan wordt dat beschouwd als aanval op de vrije pers (alhoewel dat sentiment in Nederland begint af te nemen doordat conservatief en extreemrechts denken meer voet aan de grond krijgt). 

De heersende norm
De status quo binnen de journalistiek bepaalt ook wat beschouwd wordt als de definitie van journalistiek. In België is er bijvoorbeeld een cordon sanitaire wat betreft de verslaglegging van en ruimte geven aan extreemrechtse partijen. Thomas Gadisseux, politiek chef van de RTBF, vertelde daarover het volgende bij NOS: “We kunnen niet dienstdoen als spreekbuis voor politici die illegale uitspraken doen.” Gadisseux stelt dat er context gegeven moeten worden bij de uitspraken van radicaal- of extreemrechts.

Daarbij wordt wel aangegeven dat dit bij de Nederlandstalige media in België wel anders is en deze partijen wel beeldtijd krijgen, maar alsnog kritisch bevraagd worden door journalisten over uitspraken van de extreemrechtse flank, zoals uitspraken over ‘omvolking’. Ongeacht of deze methode werkt of niet, de Belgische journalistiek bekent politieke kleur en journalisten nemen een standpunt in. 

Een verzuild landschap
Neutraliteit in de Nederlandse journalistiek is in de praktijk ook niet geheel aanwezig. Verschillende kranten en platforms in Nederland hebben elk een eigen toon, insteek en politieke kleur, als resultaat van de verzuiling van de vorige eeuw. De website Media Bias Fact Check illustreert hoe kranten zelf ook een bias (vooroordelen) kunnen hebben en nepnieuws kunnen produceren.

Zo omschrijft MBFC bijvoorbeeld NRC als een krant met een ‘left-center bias’, scoort het hoog op de factchecks en beschouwt het medium de krant als erg betrouwbaar. De Volkskrant krijgt dezelfde oordelen, behalve de bias: volgens MBFC is de Volkskrant centrumrechts. De Telegraaf daarentegen wordt door het platform beschouwd als rechts en conservatief, en is niet altijd even feitelijk omdat het niet altijd voldoende bronnen citeert bij rapportages. Al deze voorbeelden illustreren dat ‘kwaliteitskranten’ ook niet ‘neutraal’ zijn en ook niet allemaal even betrouwbaar worden beschouwd. 

Pluriforme journalistiek
De journalistiek kan zelden volledig neutraal zijn en wordt vaak gevormd door de maatschappelijke en politieke context waarin zij opereert. In plaats van te streven naar een onbereikbare objectiviteit, zouden we moeten focussen op waarheidsgetrouwheid, onafhankelijkheid en transparantie in de journalistiek. Dit vraagt om een heroverweging van wat het betekent om een journalist te zijn en wie de autoriteit heeft om deze definitie vast te stellen.

Uiteindelijk kan een meer inclusieve en diverse benadering van journalistiek bijdragen aan een rijker en meer genuanceerd beeld van de werkelijkheid, wat essentieel is voor een gezonde democratische samenleving.

Dit artikel is ook verschenen op de site van Rocher Koendjbiharie.

Delen:

Praat mee

Onze spelregels.

Omschrijving *

Typ hier je reactie...


0/1500 Tekens
Bedankt voor je reactie! De redactie controleert of je bericht voldoet aan de spelregels. Het kan even duren voordat het zichtbaar is.

Reacties (5)

inktvis75
inktvis75
18 jul. 2024 - 12:39
Ondertussen in de provincie Overijssel: PVV probeerde namens de Provinciale Staten om Tubantia-artikel te veroordelen
PauI_Spijkers
PauI_Spijkers
18 jul. 2024 - 6:37
Neutraal is een rol aannemen met bepaalde technieken. Zoals een stoelenmaker een stoel maakt, niet zomaar iets dat ie wil. Maar er zijn verschillende soorten stoelen in de journalistiek, van botten brekende pijnbanken tot bean bags. Objectief in de zin van absolute waarheid bestaat niet. Wat wel bestaat is perspectief door een beschrijving die technieken gebruikt die bij betrouwbare analyse of waarheids vinding of rechtvaardige oordeling passen. Maar de vormen van journalistiek waarin dat soms meer en soms minder gebeurt gaan over overredeing and clickbaiting en activisme voor een doel of voor advertentie geld. Het stuk praat over een 'status quo'. Die is er niet meer. Inplaats van gereguleerde nationale uitgevers zijn er globale monopolistische technologieen. Nu is status quo hooguit een set media die een ouderwets of populair soort aanzien hebben. Maar het stikt er van junk blogs en social media kanalen en wat daar gebeurt is niet apart van wat in de wat de media van de 'status quo' ook mogen zijn gebeurt. Het stikt van de Venn diagrammen tussen vies spul en hoge status. Ook de NRC schrijft 'over' complot theorieen en herhaalt agit prop opinies. En op X kan je some de meest directe objectieve reportage vinden. 'Pluriformiteit' is eigenlijk een grote bende dus. Het beste wat je kan doen is op kleine schaal keuzes maken en je stukken verspreiden. En daar hoort bij je eigen profiel opbouwen. 'Columns'. Wat voor soort? etc. Deze is in ieder geval best goed!
JohnVKR
JohnVKR
17 jul. 2024 - 22:17
Ik moet meteen denken aan de bizarre term die NRC-journalist Tom-Jan Meeus jaren geleden heeft geïntroduceerd: Identiteitsjournalistiek. Die term had hij bedacht voor mensen die vanuit bijvoorbeeld hun Marokkaanse achtergrond over Marokkaanse thema's schreven. Deze journalisten waren in zijn beleving bij voorbaat niet objectief want ze konden niet vanaf een zekere 'afstand' over hun onderwerp berichten. Op dat moment bedacht ik me dat als we de lijn van Tom-Jan Meeus zouden volgen, Nederlandse journalisten nooit over Nederlandse thema's zouden kunnen schrijven omdat ze dan niet van een zekere 'afstand' zouden kunnen berichten. Dat zou dan automatisch tot een gigantische ontslaggolf moeten leiden. Het geeft maar aan hoe absurd de term Identiteitsjournalistiek eigenlijk is. En het geeft meteen aan hoe bizar het is dat de auteur van dit artikel door de NTR geen journalist mocht worden genoemd maar activist. Want in de beleving van de NTR zou Rocher Koendjbiharie anders Identiteitsjournalistiek hebben bedreven. Tja.
Frits Jansen
Frits Jansen
17 jul. 2024 - 19:15
Journalisten hebben zichzelf heilig verklaard. Hier geen hoor en wederhoor. Natuurlijk is journalistiek belangrijk in een rechtsstaat, maar journalisten zijn verslaggevers, niets meer en niets minder. Te vaak proberen ze zelf nieuws te maken, ongetwijfeld omdat journalistiek ook business is: kranten moeten verkocht worden en kijkcijfer gescoord. Maar precies die afhankelijkheid maakt dat journalistiek gewantrouwd moet worden net als andere (beweerdelijk) journalistieke uitingen.
1 Reactie
Volrin
Volrin17 jul. 2024 - 20:31
Ik merk juist het tegendeel, dat journalisten steeds vaker klakkeloos rapporteren wat overheden en instanties hen vertellen en daarbij niet of nauwelijks kritische vragen stellen, laat staan doorvragen.
Deugkeizer
Deugkeizer
17 jul. 2024 - 18:41
Ik zeg altijd, goede journalistiek werkt nog beter dan wetenschap. Legt feiten vast, benoemd al zijn bronnen. Zet dit vervolgens om naar een mooie presentatie en falsifieert zijn bronnen waar zo nodig.
2 Reacties
badgast
badgast17 jul. 2024 - 20:56
Nee hoor. Neem een krant waarvan je denkt dat zij goede journalistiek bedrijven. Lees een artikel over iets waar je zelf expertise in hebt. Wat blijkt: de stukjesschrijver weet dat de klok geluid heeft. Maar wat een klepel daarmee te maken had, dat heeft de journalist in kwestie toch nog niet echt door. Oppervlakkig klopt het verhaal. Maar hoe het echt zit, ga je toch nog niet te horen krijgen.
DanielleDefoe
DanielleDefoe18 jul. 2024 - 19:45
Een journalist zal gewoonlijk aanzienlijk minder expertise hebben op een bepaald terrein dan een wetenschapper al lijkt de werkwijze wel (enigszins) op elkaar.

Altijd op de hoogte blijven van het laatste nieuws?

Meld je hieronder gratis aan voor Joop NL. Iedere donderdag een selectie opvallende nieuwsverhalen, opinies en cartoons in je mailbox.

BNNVARA LogoWij zijn voor