Welke rabbijn kiest voor de rode lijn?

Jezus werd rabbi genoemd. Vandaag ken ik in Nederland Awraham Soetendorp als rabbijn. Ook Lody van de Kamp is er eentje. Good guys. Als ik me zo vrij mag uitdrukken. En dat bedoel ik niet oneerbiedig. Ze staan voor humaniteit en verbinding. Maar waarom liepen prominente Nederlandse rabbijnen vooralsnog niet mee in de rode lijn?

Ik constateer dat veel Joden in Nederland beïnvloed zijn door het zionisme. ‘Logisch, toch?’ zullen veel mensen zeggen. Maar hoe logisch is dat eigenlijk? Historisch gezien zit er best wat licht tussen jodendom en zionisme, maar door allerlei factoren lijken in Nederland jodendom en zionisme soms bijna synoniem te zijn. Eén samengebalde macht. Ik vraag me af hoe gezond dat is. Ik vraag me ook af of dat altijd zo zal blijven.

Zionisme wordt wel gezien als containerbegrip. En tot op zekere hoogte is dat zo. Het cultureel zionisme van Hannah Arendt is van een andere orde dan het judeofascistische zionisme van bijvoorbeeld de Israëlische minister Bezalel Smotrich of zijn chef Bibi Netanyahu. Maar vaak wordt vergeten dat Arendt – net als Albert Einstein en Martin Buber – zich verzette tegen de creatie van de Joodse staat Israël. Kun je, zeker met de kennis van nu, Arendt eigenlijk nog wel een zionist noemen?

Ik wil niet in een definitiekwestie belanden. Wat ik wel besef is dat zionisme eind negentiende en begin twintigste eeuw in Europa een emancipatiebeweging was met een sterk nationalistische component. En dat er tegelijk ook Joden waren die er niets van moesten hebben. Als Europese vluchtheuvel heeft het zionisme een onschuldig en zelfs sympathiek karakter gekregen. Of valt hier toch een kanttekening te plaatsen?

Het boek Der Judenstaat (1897) van Theodor Herzl vertelt over de droom van een Joods nationaal tehuis in Palestina. In dat boek laat Herzl al doorschemeren hoe hij dat voor zich ziet. Het boek kent passages over het met veel geweld verjagen van de autochtone Palestijnse (‘Arabische’) bevolking volgens een bloedige koloniale methode. Herzl liet zich hierbij inspireren door het beproefde kolonialisme van christelijk Europa.

Zionisme is niet onschuldig, zoals geen enkele vorm van nationalisme dat is. Tegelijk begrijp ik dat Joden in Europa geen vertrouwen meer hadden. Boekenkasten zijn erover vol geschreven: eeuwenlang antisemitisme met als macaber dieptepunt de Holocaust. Ik begrijp ook wel dat Europese Joden zijn gaan dromen over een eigen staat. En ik begrijp ook dat toen die staat er eenmaal was, en bijvoorbeeld Joden in de Sovjet-Unie vervolgd werden, Israël als toevluchtsoord werd gezien. Een beloofd land.

Maar tegelijk is er die andere kant. Het gebied Palestina telde rond 1900 een gemêleerde Arabische bevolking die in religieus opzicht bestond uit moslims, christenen én joden. Die laatste groep maakte ongeveer 10 procent van de bevolking uit. Zij leefden eeuwenlang in harmonie in het Ottomaanse Rijk. Doordat vanuit Europa de zionisten kwamen, en deze Europese Joden in 1917 door de nieuwe koloniale grootmacht – de Britten – werden bevoordeeld, ging het mis. De Britten stemden in dat de zionisten in Palestina ‘een joods nationaal tehuis’ zouden krijgen. Geen Palestijn die daarin gekend werd; de inheemse bevolking werd immers als dom en inferieur gezien. Sindsdien is de machtsbalans definitief zoek en heeft het zionisme een koloniale mindset.

In Europa hebben we dat niet scherp genoeg gezien. Joden niet, christenen niet, humanisten niet. Ikzelf lange tijd ook niet. Vrijwel iedereen niet. In die zin staan we naast elkaar met lege handen en hoeven we elkaar in moreel opzicht niet te overtroeven.

Voor mij is inmiddels zonneklaar dat Israël in 1948 gebouwd is op een verkeerd, westers koloniaal, fundament. En dat is van kwaad tot erger geworden. Al jaren kun je – als je tenminste eerlijk probeert te kijken – daarvan de gevolgen zien in Gaza, op de Westbank en ook in Israël zelf. En in de hele regio.        

Wie om die reden een rode lijn trekt, is geen antisemiet of Jodenhater. Waarom zou kritiek op Israël een aanval zijn op het joodse volk? Wie dat gelooft houdt er, zeker met de kennis van nu, een bekrompen en pervers wereldbeeld op na.

Toch zag ik op de Facebookpagina van rabbijn Lody van de Kamp op de dag van de grote Rode Lijn Demonstratie in Amsterdam staan: ‘Mokum is Mokum niet meer’. Een kwart miljoen mensen demonstreerden, onder hen ook zo’n duizend kritische Joden en er waren geen noemenswaardige incidenten. En dan tóch deze boodschap… Het deed me pijn want ik liep zelf ook mee. Ik heb er contact over gehad met Van de Kamp. Ik probeerde en probeer mijn verbazing sterker te laten zijn dan mijn oordeel. Want de rabbijn werkt aan verbinding en dialoog in Nederland.

Mark Rutte bedacht en gebruikte de term ‘rode lijn’ om aan te geven dat Israël moest stoppen met etnisch zuiveren bij Rafah eind 2023. ‘Rode lijn’ staat daarmee voor het trekken van een grens tegen geweld en onrecht, en vóór humaniteit. Niet om Joden te provoceren maar om daad te stellen. Al heel snel lieten Rutte en andere Westerse machthebbers het tóch gebeuren en voltrok zich de genocide in Gaza die nog steeds niet is gestopt.

Deze week suggereerde de rabbijn Simon Bornstein – in een reactie op een artikel op NieuwWij.nl – dat het trekken van een rode lijn een ongeoorloofde vorm van polarisatie zou zijn. Dat staat hem vrij, maar daarmee zaait hij tweespalt en heilloze verwarring en bovendien onnodige angst onder Joden.

Dialoog is noodzakelijk, maar niet voldoende. In tijden van genocide mogen, zacht uitgedrukt, de prioriteiten elders liggen. De basis moet zijn: het eerbiedigen van geweldloosheid en mensenrechten. Rode lijn-demonstranten staan voor universele waarden en de handhaving daarvan. Het is verdrietig dat mensen die boodschap – al dan niet moedwillig – verkeerd interpreteren. Blijkbaar worden rabbijnen tegenwoordig opgeleid op stevig zionistische grondslag.

Het is bizar. Want hoe kun je harten openen en aan verbinding en dialoog werken, zonder te protesteren tegen doorgaand onrecht? Het zou beter zijn als rabbijnen trouw zijn aan de Thora in plaats van zichzelf en anderen nog meer zand in de ogen te strooien.

Gelukkig bestaat de beweging Rabbis for Human Rights die actief is in Israël en Palestina. Zij trekken met hun acties min of meer felgekleurde rode lijnen. Ze zijn burgerlijk ongehoorzaam. Rabbijn Soetendorp brak ooit een lans voor hen. Maar meelopen in een demonstratie in Nederland bleek vooralsnog een stap te ver voor Soetendorp. De rapen zouden waarschijnlijk gaar zijn in ‘officieel Joods Nederland’, dat is gekaapt is door het reëel bestaande zionisme en de staatsmacht van Israël.

Welke rabbijn kiest voor de rode lijn? Zal de ethiek van de Thora ooit sterker zijn dan het agressieve nationalisme uit het boek Der Judenstaat van Theodor Herzl?

Afgelopen zomer verscheen een hoopvol bericht over 1200 rabbijnen wereldwijd. Zij riepen de Israëlische premier Netanyahu op om onschuldige levens te respecteren en om uithongering niet langer als wapen in te zetten. De rabbijnen schrijven in hun brief dat ze begrijpen dat Israël zichzelf wil verdedigen, maar dat ze tegelijk de massamoord op burgers, veelal vrouwen, kinderen en ouderen en het inzetten van uithongering als wapen, niet kunnen goedkeuren. Ik zie dat als het trekken van een rode lijn.

Onder de 1200 ondertekenaars zat ook de Nederlandse rabbijn Edward van Voolen. "Mijn waarden, dat zijn Joodse waarden", vertelde hij aan AT5. "Dat is bijvoorbeeld dat alle mensen in Gods evenbeeld geschapen zijn. Dat we allemaal gelijk zijn. Dat je je naasten lief moet hebben en dat de rechten die voor mij gelden in elk land, waar ik ook ben, voor iedereen behoren te gelden. Dus ook voor de Palestijnen."

Zijn statement bood en biedt me hoop. De ethiek van de Thora leeft blijkbaar. Bij Van Voolen, en vast ook op andere plekken waar seculiere of religieuze Joden, antizionistische of gematigd zionistische Joden, samenkomen. Los van staatsmacht, indoctrinatie en mogelijk intimidatie. En daardoor moeilijk zichtbaar en lastiger te traceren. Ik vertrouw erop dat zij vroeg of laat allemaal – publiekelijk of niet – beseffen dat een rode lijn trekken een daad is van bescherming en humaniteit. En daarmee in ieders belang.