Welk land gaat domineren?

Trump heeft onlangs aangekondigd Cuba kapot te maken via sancties op olie. Tegelijkertijd laat hij toe dat Rusland met een enorme tanker olie opstoomt naar Cuba. Waarom die uitzondering? Antwoord: Trump wil geen conflict met Rusland. Ondanks zijn vele fratsen is Trump er zich van bewust dat hij militair en economisch zwakke landen als Cuba, Venezuela en Groenland wel kan intimideren, maar dat hij het van Rusland zal verliezen. Sterker nog, hij ziet Rusland en China als supermachten waar hij noodgedwongen mee zal moeten samenwerken c.q. wiens invloed hij zal moeten accepteren.

Vergelijk het met supermarkten. In Nederland is Albert Heijn de grootste en toonaangevend voor zijn concurrenten. Toonaangevend, niet toonbepalend. Andere grote supermachten als Jumbo en Dirk houden nauwlettend het personeelsbeleid, prijs- en onkostenbeleid van Albert Heijn in de gaten en volgen dat of gaan er dwars tegenin. Overigens is het altijd mogelijk dat een andere grote supermarkt in Nederland de huidige toonaangevende supermarkt voorbijstreeft en de eerste wordt. In Nederland spreekt men in dit verband wel over Jumbo.

Zoals het met supermarkten gaat, zo gaat het ook met landen. In de geschiedenis van de internationale handel zijn er altijd één of twee landen die de toon aangeven en de andere landen kunnen daar niet omheen. In het verre verleden, onze Gouden Eeuw, was dat Nederland met zijn Oost-Indische Compagnie, en Portugal. Bij de opkomst van Napoleon tegen 1800 kreeg Frankrijk de leidende positie en na de nederlaag van Napoleon, in de Slag bij Waterloo in 1815, nam Engeland deze positie over (Britannia rules the waves). Als toonaangevende natie ontwikkelde Engeland een supergroot koloniaal rijk.

Tijdens en zeker na de Eerste Wereldoorlog moest Engeland zijn positie delen met de Verenigde Staten (Anglo-Amerikaanse samenwerking). De VS nam het initiatief voor het oprichten van de Volkerenbond en andere internationale organen. Doel hiervan: vrede bevorderen en oorlog binden aan bepaalde regels. Desondanks brak in 1939 de Tweede Wereldoorlog uit die duurde tot 1945. In die oorlogsjaren hadden Duitsland en Italië veel invloed maar ze hielden zich nauwelijks bezig met internationale handel. Na 1945 ontstonden er twee supermachten: Rusland en de VS, waarbij de VS de internationale handel wilde herstellen (Marchall Plan en de ontwikkelingsplannen van president Truman, ‘de four points van Truman), en Rusland zijn krachten aanwendde voor landbezetting (Oost-Europa).

Het einde van de Tweede Wereldoorlog was tevens het begin van dekolonisatie. Zowel Rusland en de VS, alsmede de vroegere kolonisators Engeland en Frankrijk, probeerden na de dekolonisatie, met succes, hun invloed te behouden via grote leningen, wapenoverdracht en handelsovereenkomsten. De tegenstelling tussen Rusland en de VS werd vaak uitgevochten via stammenstrijd in wat nu de ontwikkelingslanden genoemd worden. Die Koude Oorlog duurde tot de val van de muur in 1989. Even werd er gedacht dat een periode van vrede was aangebroken, maar de inval van de VS in Irak maakte een einde aan deze droom. Ironisch genoeg kon de VS, na het einde van de macht van Rusland, zich permitteren Irak binnen te vallen. De val van de Muur betekende het einde van de macht van Rusland. Het één na het andere Oost-Europese land maakte zich los van de Sovjet-Unie en Oost- en West-Duitsland voegden zich weer samen. Deze vrijmaking werd getolereerd door gematigde Russische leiders als Gorbatsjov en later Yeltsin. Dat veranderde bij het aantreden van Poetin in het jaar 2000.

Alles bij elkaar voegend, hebben we binnenkort drie toonaangevende landen op het gebied van internationale handel, te weten: de VS, Rusland en China en wellicht Europa nog als vierde. Wat is het karakter van die drie en wat zijn de gevolgen voor ons?

De VS
Trump is een ijdeltuit en zal zijn beleid mede laten bepalen door het applaus of boegeroep van zijn republikeinse achterban. Zijn economische maatregelen leidden er echter nu al toe dat de koopkracht van vele Amerikanen achteruit gaat. Ook de winsten van ondernemers dalen en hoe rechts zijn achterban ook is, als de winsten dalen, laten ze Trump gauw vallen. Zijn populariteit is teruggevallen naar 39%. Trump heeft aangekondigd Cuba kapot te willen maken door een totale boycot van olie. Tegelijkertijd laat hij een Russische bunker vol olie opstomen naar Cuba. Waarom? Antwoord: hij wil geen conflict met Rusland, wetende dat hij het handelsbeleid van dat land nu en straks zal moeten respecteren zoals Rusland ook de VS zal moeten respecteren als één van de drie toonaangevende landen.  

China
Als er één land is dat op een pragmatische, zakelijke wijze internationale handel voert dan is het China wel. Elk jaar groeit het BNP en het percentage mensen onder de armoedegrens is van 68% in de vijftiger jaren gedaald tot 12% nu. Vooral in Afrika is de handel met China populair. Waar Europa nogal eens een moralistisch vingertje gepaard laat gaan met leningen en handel, daar spreekt China niet over. Heel zakelijk: wij willen die grondstoffen en dan bouwen wij voor jullie een viaduct of leggen een spoorlijn aan. Onder het huidige, toch wel onderdrukkende bewind is het grootste deel van de bevolking niet ontevreden. Enige onderdrukking en vrijheidsbeperking zijn ze in hun hele geschiedenis onder de keizers wel gewend. De keizer moest er voor zorgen dat er orde was in het land, concreet: dat dorpen gevrijwaard waren van overvallen en plundering door roofbendes. Daarvoor leverden ze een stukje vrijheid in.

Rusland
Na de val van de muur in 1989 nam onder Gorbatsjov en ook onder Yeltsin de vrijheid van meningsuiting toe. Dat veranderde met de verkiezing van Poetin in het jaar 2000. Poetin had zich als hoge KGB-officier na 1989 al rot geërgerd over het feit dat Gorbatsjov zomaar Oost-Duitsland overdroeg aan de bondskanselier van West-Duitsland Helmut Kohl. Ook Yeltsin vond hij te zacht. Vanaf 2000 draaide hij de zaak dan ook drastisch om. Afschaffing vrije pers en vrije meningsuiting; Rusland moest sterk worden en vooral groot. Poetins droom, of beter obsessie, is een Rusland onder de tsaren, het heilige, grote Rusland. Die droom is in Rusland al heel oud. Na de val van het Romeinse rijk en de inname van de stad Constantinopel door de islam in 1453 (daarna werd de naam Istanboel) verhuisde de hoofdzetel van de orthodoxe kerk naar Moskou. Vanaf dat moment ontstond de droom van ‘Moskou als het derde Rome’. Ook nu staat de Russisch-orthodoxe kerk volledig achter het beleid van Poetin. In de communistische tijd sprak niemand daarover maar Poetin haalt het weer op. Zijn strijd tegen Oekraïne kan je ook in dat licht zien.  

Europa
Gaat Europa behoren tot de grote vier of beperkt zij zich vooral als verdediger van haar normen, waarden en handelsbelangen, dat is de grote vraag. Het is ieder geval goed dat zij zich militair en commercieel sterk maakt, met name tegenover Rusland.