We moeten het over Frankrijk hebben

Frankrijk was de afgelopen weken volop in het nieuws. Dat ging over de rellen, of meer nog over de plunderingen die plaatsvonden tijdens de rellen. Die brachten een schok teweeg. Maar voorbij die sensationele beelden en het leed van de middenstanders, is er veel meer aan de hand. Het voelt als een vulkaan die rommelt en spuwt. De uitbarsting gaat zoals het er nu naar uitziet sowieso plaatsvinden, volgend jaar mei. En de bijkomende schokgolven gaan wij ook voelen.

Ja, ik weet dat nogal wat mensen denken dat de Franse verkiezingen zullen verlopen zoals ze dat sinds begin deze eeuw doen. Dat Le Pen, net als haar vader, in de eerste ronde voldoende stemmen haalt voor de finale. Dat ze dan vervolgens wordt verslagen door een democratische politicus uit het rechtse of centrum deel van de politiek. Omdat alle antifascisten daar op zullen stemmen om de machtsovername door extreemrechts te voorkomen. Zo ging het steeds. Maar nu wellicht niet meer.

De Fransen zijn namelijk in opstand aan het komen. Het begon bij de scholieren en breidde zich uit naar de studenten en vervolgens de vakbonden. Voor vandaag is er weer een staking afgekondigd, met veel protesten en blokkades. De directe aanleiding vormde de extreem slechte staat van scholen. Dat zijn soms gewoon krotten waar de ratten rondlopen en de wc’s niet werken. Waar geen les wordt gegeven wegens lerarentekorten en de klassen overvol zijn. Daarnaast is er de almaar toenemende armoede, tot aan honger toe. Steeds meer mensen slaan maaltijden over omdat ze er geen geld voor hebben. Onder de 18-24 jarigen geldt dat voor 1 op de 4 jongeren.

Onder die grieven broeit een lavastroom van nog veel meer onvrede. De jongeren zijn helemaal klaar met de wereld zoals die is. Frankrijk wordt nu al hard getroffen door de klimaatcrisis. De zomers zullen alleen maar warmer worden, nog ondragelijker met nog meer bosbranden. Hun toekomst staat letterlijk in de fik.

Voeg daarbij zaken als de groeiende ongelijkheid, de oorlogsdreiging, het oprukkende gevaar van extreemrechts en het wordt duidelijk dat jongeren alle reden hebben radicale verandering te eisen. Daar is in de huidige politieke verhoudingen niet veel van te verwachten. Frankrijk is nog meer verlamd dan Nederland. De jongste begroting van het rechtse kabinet werd weggestemd met 458 stemmen tegen, 2 onthoudingen en 0(!) voor. Het parlement is een krabbenmand waar, zeker met de verkiezingen in aantocht, iedereen elkaar naar beneden trekt.

Dat is waarom jongeren dromen van een revolutie. Ze zijn uitgesproken links maar het is geen marxistische revolte zoals in mei ‘68. Het is vooral een Franse revolutie. Daarom zie je ze bij de demonstraties met de nationale driekleur zwaaien en zingen ze bij confrontaties met de oproerpolitie de Marseillaise, wat tevens een strijdlied is. Ze willen niet dat die nationale symbolen worden gekaapt door extreemrechts.

Dat ze zo hangen aan de Franse revolutie heeft een bijzondere oorzaak. In tegenstelling tot voorgaande generaties verslindt Gen Z weer boeken. Klassiekers uit de 19e eeuw, zoals Les Misérables van Victor Hugo, die handelen over de strijd tegen het onrecht, gebaseerd op de principes van de Franse revolutie. Daarom schrikken ze ook niet terug voor rellen, al verlopen de meeste demonstraties vreedzaam en halen die de berichtgeving niet. “We willen toch revolutie? Dit hoort erbij”, zei een protesterende scholiere tegen een geschrokken klasgenoot op de Parijse Place de République toen op 17 oktober de eerste gevechten met de politie uitbraken.

Voeg daarbij dat ze zich van veel, als onvermijdelijk gepresenteerde, ontwikkelingen afkeren. Ze willen zich niet laten beheersen en dwingen door Big Tech en ze snakken naar analoge zaken, van vinyl lp’s tot papieren boeken. Het moet anders, vinden ze. Een van de vele verrassingen bij deze protesten is de aanwezigheid van grote klassieke orkesten.

Volgend jaar april-mei worden er in twee rondes presidentsverkiezingen gehouden. Als je radicale verandering wilt én geen racist bent is er eigenlijk maar één kandidaat: Jean-Luc Mélenchon, leider en oprichter van LFI (La France Insoumise). Dat is een zusterpartij van de Nederlandse SP maar er zijn daarmee wel aanmerkelijke verschillen. Zo is LFI een uitgesproken anti-fascistische partij. Trump ‘verfrissend’ noemen zoals oud-SP leider Lilian Marijnissen ooit deed, is ondenkbaar. Mélenchon tooit zich steevast met een rode driehoek speldje, van oudsher het symbool van verzet tegen extreemrechts. De partij is razend populair onder kiezers uit de volkswijken met een migratieachtergrond, terwijl de SP die kiezers juist is kwijtgeraakt. De eerder dit jaar verkozen eerste zwarte burgemeester van een grote stad, Saint-Denis, is van LFI. De bekendste LFI-europarlementarier Rima Hassan is van Palestijnse afkomst.

LFI is ondanks zijn 75-jarige leider de partij van de jongeren. Volgens peilingen wil 49 procent van de 18-28 jarigen op Mélenchon gaan stemmen. Marine Le Pen komt op de tweede plaats met 28 procent. Onder oudere kiezers is het juist andersom. Bij 65-plussers haalt Le Pen 32 procent van de voorkeuren en leeftijdgenoot Mélenchon slechts 7 procent. Bij de uitslag tikt dat aan want er zijn zo’n 8 miljoen meer 65-plussers dan kiezers onder de 30.

Mélenchon kampt met veel negatieve pers. Hij is met zijn nogal norse uitstraling en principiële vasthoudendheid niet bepaald een ideale talkshowgast. Jongeren kijken echter veel minder naar dat soort programma’s en voelen zich juist aangesproken door zijn revolutionaire taal. Die herhaalde hij nog eens tijdens de presentatie van zijn verkiezingsprogramma afgelopen weekend met meer dan 1000 plannen en voorstellen om het roer om te gooien.

Ik vertaal zijn woorden bij de presentatie van zijn programma afgelopen zaterdag: “Strijden loont. Orbán werd verslagen in Hongarije, Vučić werd in Servië verslagen door de studenten. Trump werd verslagen in de VS. Bolsonaro werd verslagen in Brazilië. Viva Lula! Nu is het onze beurt om de geschiedenis te veranderen. Weg met de berustende houding van degenen die menen dat ze bij voorbaat al verslagen zijn!

Wij maken de weg vrij voor een grote politieke verandering in Frankrijk. Onze aantallen zijn een kostbaar goed en bieden iedereen die in actie wil komen vertrouwen en vastberadenheid. Vriend! Kijk, dit is kracht. Ontstaan uit de wens van ieder van ons om zich te verenigen. Vrienden, dit is kracht. Het mag duidelijk zijn dat we geen energie gaan verspellen aan politiek gekonkel. Vriend, zet je in voor de gezamenlijke strijd.

Ik heb maar één redelijk voorstel. Een vrij gematigd voorstel zelfs: Alles moet anders! Want nu stapelen de crises zich op: geopolitiek, financieel, en de crisis van al het leven – mens, dier, plant – alles wordt bedreigd door het systeem. Ons programma is in een alomvattende visie om ons land fundamenteel te reorganiseren, op basis van deze diagnose. Zo moet u het zien, en kunt u dat verder uitdragen, gebaseerd op de universele menselijkheid, haar behoeften en de rechten van alle levende wezens, die zonder weerloos zijn tegen de daden van hen die haar vernietigen.”

Mélenchon wil een nieuw staatsstelsel, de Zesde Republiek, uitroepen. In de huidige Vijfde heeft de president teveel macht, vindt hij. Macron maakte daar de afgelopen jaren onder meer gebruik van door impopulaire wetgeving door te voeren buiten het parlement om (ja, dat lees je goed). De Vijfde Republiek is het geesteskind van generaal De Gaulle die er in 1958 mee aan de macht kwam toen partijen er niet meer in slaagden meerderheidscoalities te vormen. Mélenchon wil dat de macht terugkeert bij de volksvertegenwoordiging.

LFI wordt vaak als extreem-links weggezet maar het partijprogramma verschilt maar weinig van andere linkse partijen. Zelfs op het gebied van een van de meest omstreden onderwerpen, de pensioenleeftijd. LFI wil die terugdraaien naar 60 jaar. De sociaaldemocraten willen het houden bij de huidige 62 jaar. Die leeftijd wordt in Nederland al snel bespot maar de Fransen zien dat anders. Zij stellen dat je na 40 jaar werken recht hebt op pensioen. Het betekent dat werknemers met weinig opleiding, die veelal fysiek zwaar werk doen, eerder met pensioen kunnen gaan dan mensen die tot hun dertigste studeerden. Fransen huldigen het prinicipe dat je werkt om te leven, niet andersom.

Het grootste verschil tussen LFI en andere partijen zit in het buitenlands beleid. Net als destijds De Gaulle wil Mélenchon de Franse strijdkrachten niet meer rechtstreeks onder het NAVO-commando laten vallen en zich meer richten op de nationale verdediging. Ten aanzien van Oekraïne stelt hij een referendum voor onder de bevolking van de door Rusland bezette gebieden over bij welk land ze willen horen. Dat voorstel klinkt Poetin als muziek in de oren en zijn tegenstanders zetten hem dan ook weg als een hulpje van Moskou. De vraag is of Mélenchon zo pro-Rusland is of dat hij - net als De Gaulle - vooral de Amerikaanse invloed wil terugdringen.

Om de sfeer in de partij te proeven kun je onderstaande speech bekijken van Clémence Guetté, vicevoorzitter van de Assemblée, de Franse Tweede Kamer, en de rechterhand van Mélenchon, die ze afgelopen weekend voor de partijleden hield bij de presentatie van het verkiezingsprogramma.

Ik vertaal weer even: “Vandaag presenteren we een programma voor een breuk met de oude wereld. Met Jean-Luc Mélenchon staan ​​wij open en eerlijk tegenover het volk. Zonder te liegen. Dit open programma is daar het bewijs van. Vanaf nu zal, in elk café, elk overheidsgebouw, elk bedrijf, bij elke maaltijd met het gezin, iedereen zijn of haar rol kennen voor morgen, en iedereen zal de kernwoorden voor onze gezamenlijke toekomst kennen. Loonsverhogingen. Bestrijding van geweld tegen vrouwen en kinderen. Bevriezing van de prijzen. Pensioen op 60-jarige leeftijd. Afschaffing van het toelatingssysteem voor hoger onderwijs. Gelijke rechten voor LHBT'ers. Renovatie van woningen. En een einde aan de genocide in Gaza.

Breng op 18 april vol vertrouwen uw stem uit en stuur dit programma op de avond van 2 mei naar het Élysée. Dit is het mandaat van het volk. Dit revolutionaire volk dat opstaat ​​om te stemmen, dat ervoor heeft gekozen om in actie te komen. En als u genoeg mensen weet te overtuigen, maken we dit programma werkelijkheid. De Insoumis voeren campagne, vastbesloten om alles te veranderen.”

Die laatste zin geeft de stemming weer. Mélenchon en de zijnen zijn zien hun aanhang steeds verder groeien en zijn ervan overtuigd dat ze kunnen winnen. Hun campagnelied is de Boléro van Ravel, het beroemde muziekstuk waarbij steeds dezelfde noten herhaald worden terwijl het orkest almaar aanzwelt. Zo moet de de campagne ook verlopen.

Ze zijn wel de enigen die dat denken. De rest meent, mede op basis van peilingen, dat Mélenchon kansloos is in een tweede ronde tegenover Le Pen. Want Mélenchon is weliswaar heel populair onder de eigen aanhang maar daarbuiten totaal niet. Om dat te keren tracht LFI kiezers van andere partijen te lokken, bijvoorbeeld door meer aandacht voor het klimaat. Van een verenigd front met andere partijen wil Mélenchon echter niets weten. Hij gaat dit alleen doen. Dit is zijn laatste kans, na al drie keer eerder verslagen te zijn. Dat verwijt krijgt hij ook, dat zijn ego voorop staat.

Of de Franse Groenen hem uiteindelijk zullen gaan steunen in de eerste ronde is nog de vraag. Wellicht dat ze zich scharen achter de andere linkse kandidaat Raphaël Glucksmann, een europarlementariër die onder meer is verkozen door de sociaaldemocraten. Deze Parijse intellectueel die een centrumlinkse koers vaart zou Le Pen in een tweede ronde waarschijnlijk wel kunnen verslaan omdat hij ook acceptabel is voor veel niet-linkse kiezers die willen voorkomen dat Le Pen president wordt.

Glucksmann, een drijvende kracht achter de verrassende zege van verenigd links bij de parlementsverkiezingen van vorig jaar, leek aanvankelijk in een gespreid bedje te komen: relatief jong, mediageniek en uitgesproken antifascistisch. Maar dat pakte anders uit. Meteen na zijn uitverkiezing tot kandidaat werd hij door activisten al onder een pak meel bedolven. Afgelopen week nam hij deel aan de demonstraties tegen het regeringsbeleid en werd hij uitgejouwd. Glucksmann wordt door de demonstranten gezien als een handlanger van het macronisme. Hij verklaarde voor de camera dat het hem niets kon schelen maar het leverde pijnlijke taferelen op. In een tv-interview diezelfde avond kwam hij verkrampt over. De peilingen zijn hem ook niet behulpzaam. Glucksmann gaat hard tekeer tegen Mélenchon. Volgens de sociaaldemocraat maakt LFI de kiezers bang en kunnen ze daardoor naar Le Pen vluchten. Ook beschuldigt hij LFI van antisemitisme.

In de rest van het establishment neemt de nervositeit toe. De rechtse leider Attal deed het voorstel om een voorverkiezing te houden van centrumlinkse tot democratisch rechtse partijen waar één gezamenlijke kandidaat uit voort moet komen die in de tweede ronde Le Pen zou moeten verslaan. Macron omarmde en herhaalde het voorstel maar verder lijkt niemand er trek in te hebben. Zoals het er nu uitziet staat Le Pen in de eerste ronde tegenover een waaier van andere kandidaten waarbij Mélenchon de koploper is. Een mogelijke concurrent voor hem is nog de gematigd rechtse burgemeester van Le Havre Edouard Philippe maar die doet het tot nu toe minder goed dan verwacht. Experts wijzen er op dat er niets te voorspellen is over de ontwikkelingen tussen de eerste en tweede ronde. Afhankelijk van de uitslag en reacties is in feite alles mogelijk.

LFI mikt er op dat de aanhoudende protesten de steun voor Mélenchon zal doen toenemen. Onder meer omdat deze verkiezingsstrijd niet alleen op het (tv-)scherm wordt uitgevochten maar ook op straat. Dat geeft deze race een onvoorspelbare dynamiek. De regering is er veel aan gelegen de protesten de kop in te drukken. Of dat gaat lukken is zeer de vraag.

Het wordt een strijd tussen jong en oud. Le Pen als president zou een ramp betekenen voor jongeren. Ervaringen in andere landen, zoals Hongarije en Italië, leren dat jongeren dan massaal emigreren, met alle gevolgen van dien, ook voor ouderen. Het roept de vraag op van wie de toekomst eigenlijk is, van de jongeren die nog een heel leven voor zich hebben, of van de ontevreden ouderen.

Over de hele wereld slagen jongeren er in de zittende, veelal uiterst rechtse, machthebbers te wippen. Daar putten Mélenchon en zijn aanhang hoop uit. Gaat ze dat ook in Frankrijk lukken?

Wie in de politieke toekomst van Europa geïnteresseerd is doet er goed zijn of haar Frans nog even snel bij te spijkeren, als je niet afhankelijk wilt zijn van de Nederlands- en Engelstalige media die vooralsnog maar een zeer beperkt interesse tonen. De talloze krantenpagina’s en talkshowtafels die besteed worden aan de Amerikaanse verkiezingen ga je niet krijgen voor die van Frankrijk, ook al ligt het praktisch naast de deur. That’s the way it is, merde.