Wat Europa werkelijk gijzelt zijn de tirannie van Moedertje Staat en de vraatzucht van de consumptieprins

Europa staat van alle kanten onder druk. Onze sociaal-liberale democratieën worden klemgezet door externe machten - van het grillige Amerika van Trump en het agressieve Rusland van Poetin tot de meedogenloze expansiedrift van China. Tegelijkertijd vreet een diepe, onderstroomse polarisatie de interne cohesie van ons continent aan. Niet sinds de Tweede Wereldoorlog stonden we voor zo’n existentiële beproeving.

Toch bezit Europa genoeg rijkdom, verstand en verbeeldingskracht om deze stormen te doorstaan. Maar dat lukt ons alleen als we ophouden met de slopende strijd tegen onszelf en herontdekken wat ons in de diepte verbindt. Juist nu de dreigingen van buiten toenemen, waart er namelijk een diep en giftig onbehagen door onze straten. We zien het in Frankrijk, waar felle politieke protesten het land verlammen en de binnenstad van Parijs verandert in het decor voor woede en plunderingen. We zien het in de beangstigende opmars van extreemrechts denken in Duitsland, en in het schaamteloze vertoon van 'zwarthemden' in de straten van Den Haag. Europa’s gevaarlijkste vijand bevindt zich niet enkel buiten de grenzen; de grootste bedreiging is het onverwerkte, diepgewortelde onbehagen in ons eigen hart.

Als iemand die ooit de willekeur en onderdrukking van de islamitische theocratie in Iran ontvluchtte, koester ik de Europese vrijheden wellicht met een andere intensiteit dan wie hier in vanzelfsprekende vrede is opgegroeid. De democratische rechtsstaat, de beschutting van de verzorgingsstaat en de ademruimte voor het individu zijn voor mij heilige verworvenheden. Maar juist omdat deze successen mij zo dierbaar zijn, weiger ik weg te kijken van de donkere wolken die zich boven ons continent samenpakken - noch van het broze 'wij' dat onder onze ogen afbrokkelt.

We beleven een historisch kantelmoment, maar onze leiders reageren met ingesleten, schrale reflexen. Het politieke midden komt niet verder dan technocratische recepten: schrappen in het sociale domein om een grootschalige militarisering te financieren. Die herbewapening mag dan een noodzakelijk kwaad zijn op het wereldtoneel, een antwoord op ons innerlijke verval is het niet. Het resultaat van deze schaarste-politiek is slechts een rauw, ontworteld verzet uit de samenleving.

De sluier oplichten
Wat als we afstand nemen van de dagelijkse politieke paniek? Wat als we met een moediger hart en een opener blik durven te kijken naar dit scharnierpunt in de geschiedenis? Een pleidooi voor een mythisch en archetypisch perspectief klinkt achter de nuchtere Nederlandse dijken wellicht vreemd. Maar in tijden van existentiële crisis schieten onze platte, economische rekenmodellen schromelijk tekort. Die sluier van nuchterheid moeten we nu maar eens oplichten.

Als telg uit de eeuwenoude Perzische mystieke traditie ben ik van oudsher vertrouwd met deze gelaagde manier van beschouwen. Als organisatiesocioloog én bevlogen Europeaan wil ik die duizenden jaren oude, premoderne wijsheid verbinden met de klassieke Europese canon. De dieptepsychologie van Carl Gustav Jung liet in de twintigste eeuw zien dat de mens niet louter wordt gedreven door rationele overwegingen, maar door diepliggende, universele patronen in onze ziel - patronen die in oude culturen werden gekleed in de taal van mythen.

Jung en zijn opvolgers gebruikten deze archetypen om het gecrashte individu te helen. Maar in onze zoektocht naar solaas voor maatschappelijke en politieke ontwrichting is deze schat aan inzichten nauwelijks ontgonnen. Juist nu de wereld op haar grondvesten schudt, hebben we deze archetypische bril harder nodig dan ooit.

De schaduwzijde van ons eigen succes
Het Europese humanisme heeft ons ongekende bescherming gebracht. De verzorgingsstaat verdreef de fysieke honger; de rechtsstaat bevrijdde ons van de willekeur van de sterkste. Maar elk historisch succes kent zijn eigen, onvermijdelijke schaduw. Wanneer een denkkader zó dominant wordt dat het zichzelf tot norm van alles verheft, slaat het om in zijn tegendeel. Dat wat ons ooit bevrijdde, verwordt tot een gouden kooi.

Het resultaat is het dubbele monster van ons huidige onbehagen: enerzijds een naar binnen geslagen epidemie van mentale uitputting, jeugddepressie en burn-outs; anderzijds een naar buiten geslagen veenbrand van volkswoede, populisme en xenofobie.

Jung sprak in zulke situaties over de 'revanche van de goden'. Waar zijn werk later vooral landde in de individuele therapieruimte, doelde hij oorspronkelijk op het collectieve onderbewustzijn. Wanneer we als samenleving fundamentele dimensies van ons menszijn - zoals onze intrinsieke kwetsbaarheid, onze behoefte aan mysterie, spontaniteit en ontzag voor de natuur - stelselmatig ontkennen, bouwt zich in de onderstroom een spanning op die ons telkens weer rauw verrast. Wat we via de voordeur van de rede buitensluiten, keert via de kelder van ons onderbewuste terug als een vernietigend maatschappelijk symptoom.

Moedertje Staat en de vloek van Erysichthon
Kijken we door deze archetypische bril naar de huidige Europese crisis, dan zien we twee vervaarlijke krachten aan het werk.

Ten eerste hebben we geprobeerd het existentiële besef van onze menselijke kwetsbaarheid volledig uit te gummen. In plaats van te leren leven met het wispelturige lot, eisten we een almachtige, doorgereguleerde overheid. Wat begon als een beschermend gebaar, is doorgeslagen in het archetype van de Great Mother: Moedertje Staat. Zij is de overbezorgde, beklemmende moederfiguur geworden die uit angst voor elk risico haar burgers zo intensief controleert, bemoederd en tot data reduceert, dat de daadwerkelijke levensmoed hun ontbreekt. De menselijke maat, het avontuur en de spontaniteit worden gesmoord. Omdat de levensenergie niet meer vrij kan stromen, slaat het vuur naar binnen als een burn-out, of explodeert het naar buiten als woedend verzet. Een volwassen herkenning van onze kwetsbaarheid maakt ons juist strijdbaarder en mededogender.

Ten tweede hebben we de wereld ontdaan van haar ziel. We zijn de aarde gaan beschouwen als een dode, exploitabele voorraadkast voor onze egocentrische consumptiezucht. Hier herleeft de antieke Griekse mythe van koningszoon Erysichthon. Deze hoogmoedige prins hakte het heilige bos van de godin Demeter om voor eigen gewin. Als straf stuurden de goden een onverzadigbare, brandende honger in zijn binnenste: hoe meer hij opslokte, hoe wilder zijn begeerte werd, totdat hij uiteindelijk aan zichzelf begon te kluiven en zichzelf verteerde.

Onze hedendaagse consumptiecultuur is de zuiverste belichaming van Erysichthons vloek, aangejaagd door de markt en haar vraatzuchtige 'consumptieprinsjes'. De klimaatcrisis is hiervan de fysieke uitkomst, maar de psychische ruïne is minstens zo groot: het is het opzwellen van een nooit te stillen collectieve leegte.

Zoals archetypisch psycholoog James Hillman schreef: "Je kunt nooit genoeg krijgen van wat je niet werkelijk nodig hebt." Wanneer jongeren uit de verarmde banlieues de chique winkelstraten van Parijs plunderen, spiegelen zij zich slechts aan dit maatschappelijke ideaal. Het stelen van een duur merkjack geeft een vluchtige kick, maar brengt net als bij de rijke bezitters geen spatje blijvende troost of zingeving.

Het pad van volwassenheid en herbezieling
Als Europa stand wil houden tegen de dreigingen van buitenaf, is het bouwen van een militaire muur lang niet genoeg. We moeten allereerst het innerlijke conflict in de Europese ziel beslechten.

Dat vraagt om een volgende stap naar volwassenheid van onze samenleving. Wat de staat betreft: de overheid moet een toontje lager zingen. We moeten de krimpende ruimte voor eigen initiatief, gemeenschapszin en burgerkracht heroveren. De overheid hoort een dienende structuur te zijn, geen alomtegenwoordige, beklemmende beheerder van ons bestaan.

Wat de markt en onze leefstijl betreft: het vraagt om een omwenteling van uiterlijke zucht naar innerlijke rijkdom. We moeten de kunst van het niet-bezitten herontdekken - niet als een schaamtevolle schaarste, maar als het vrijmaken van tijd en ruimte voor wat de ziel werkelijk voedt. Het vraagt om het heruitvinden van ruimtes, ritmes en rituelen die ons de troost en schoonheid brengen waarnaar we zo vurig verlangen, maar die de doorgeslagen consumptie ons nooit kan bieden. Die weelde moeten we onze kinderen weer bijbrengen en volwassenen gunnen om te herontdekken.

Alleen door onze eigen maatschappelijke schaduwen op deze diepere laag onder ogen te zien, kan Europa haar ware vitaliteit hervinden. Pas wanneer we ons bevrijden uit de houdgreep van ons eigen, onverwerkte onbehagen, kunnen we met een bezield, krachtig en waarachtig verhaal standhouden op het wereldtoneel.