Wakker in Paraguay: Een spiegel van inclusie en exclusie

De tv-documentaireserie Wakker in Paraguay volgt een groep Nederlanders die een nieuw leven beginnen in Paraguay. Opvallend is hoeveel overeenkomsten ik met deze mensen lijk te hebben. Zij beschouwen zichzelf als ‘de wakkeren’. Een titel die ik mezelf niet geef, maar die zij mij wel toedichten met het Engelse equivalent ‘woke’. Toch blijkt dat we in de praktijk niet zo verwant zijn als het woord doet vermoeden. De redenen waarom ‘woke’ anders is, worden mij niet helemaal duidelijk, maar in mijn ogen streven we wel naar hetzelfde: een betere wereld. Alleen kiezen we radicaal verschillende paden om daar te komen.

Dezelfde idealen, andere wegen
Waar ik verbinding zoek met mensen die anders zijn dan ik, kiezen zij voor afzondering. Zij verlaten Nederland en bouwen een gemeenschap op waar iedereen dezelfde overtuigingen deelt. Dat is exclusie: het creëren van een eigen, afgebakende ruimte waar kritische vragen van buitenaf niet hoeven te worden beantwoord. Voor hen is dat een manier om hun idealen zuiver te houden, los van de door hen ervaren “corruptie” van de buitenwereld. Want voor dat laatste ‘zien’ ze overal bewijs.

Je kunt jezelf ook uitdagen om inclusief te zijn: gesprekken aangaan met mensen die anders denken, luisteren naar perspectieven die je vreemd zijn. Dat is niet altijd gemakkelijk. Inclusie betekent dat je leert leven met onzekerheid, met tegengestelde meningen, en dat je je eigen overtuigingen blijft toetsen. Maar het biedt ook kansen: door te praten met mensen die anders zijn, kun je bruggen bouwen en misschien zelfs samen tot nieuwe inzichten komen. Zo organiseer ik vanuit Pride Almere jaarlijks een diner voor de stad, met als doel om met elkaar te praten in plaats van over elkaar.

Een van de gevolgde personen in de serie stelt dat gesprekken mooie verbindingen kunnen leggen. Daar ben ik het mee eens. Maar waar zij die verbindingen alleen zoeken binnen hun eigen groep, kun je ook proberen om ze over grenzen heen te smeden.

Kritisch denken: ‘Zien’ versus onderzoeken
Net als ik beweren de mensen in de documentaire een kritische blik te hebben. Zij ‘zien’ van alles: patronen, verbanden, samenzweringen. Maar voor hen stopt het daar. Een veronderstelling is voor hen al bewijs, omdat zij het “met eigen ogen hebben gezien”. Voor mij is een veronderstelling juist een aanleiding tot onderzoek. Ik zoek naar betrouwbare bronnen, naar geverifieerde informatie, naar feiten die mijn vermoedens kunnen bevestigen of ontkrachten. Dat is het verschil tussen exclusief denken (alleen geloven wat in je eigen wereldbeeld past) en inclusief denken (openstaan voor informatie die je uitdaagt).

In de tweede aflevering wreekt het gebrek aan het doen van onderzoek buiten je eigen bubbel zich al als ze er achter komen dat Paraguay strenge coronamaatregelen had. Deze ‘ontdekking’ wordt wat ongemakkelijk weggelachen maar het eerste barstje is zichtbaar.

In de documentaire is een gesprek te zien tussen Jeroen Pols en Jan Engel. Zij waren met Willem Engel (de broer van Jan) de drijvende krachten achter Viruswaarheid. En ook achter het project in Paraguay. Zij vertellen dat ze graag maatschappelijk ondernemen. Dat doe ik ook, maar onze uitwerking verschilt hemelsbreed. Zij stonden in Duitsland op het punt een pand over te nemen waar prostituees ruimtes huurden. De omstandigheden waren niet ideaal, en zij wilden die verbeteren; dat beschouwen zij als maatschappelijk ondernemen. Jan Engel voegt eraan toe, maar nu met glimmende ogen, dat zijn vader, Cees Engel, hen vooral wees op de hoge rendementen. Cees Engel beriep zich ook op zijn Engelachtigheid door de zwakkere in de samenleving aan betaalbare woningen te helpen maar ze in werkelijkheid uitmolk. Keer op keer lag hij hierover in conflict met de overheid om  vervolgens rechtszaken aan te spannen tegen die zelfde overheid, tot zijn frustratie zonder succes. Kortom ze proberen opportunisme te verkopen als maatschappelijk verantwoord.

Hier zie je hoe exclusie werkt: zij bouwen een eigen wereld, met eigen regels en eigen waarheden. Maar die wereld blijft klein. Ik kies ervoor om juist in de bestaande samenleving te werken, om daar verandering teweeg te brengen.

De spanning tussen inclusie en exclusie
De serie is fascinerend omdat hun intrinsieke behoeften zo overeenkomen met die van mij. We willen allebei een betere wereld, we willen allebei kritisch denken, en we willen allebei maatschappelijk ondernemen. Maar waar zij de weg van exclusie kiezen, door zich af te zonderen en een eigen gemeenschap te bouwen, zoek ik die in inclusie: door gesprekken aan te gaan, door te luisteren, en door te proberen bruggen te slaan.

Exclusie biedt misschien veiligheid. Het geeft wellicht het gevoel van controle en autonomie. Maar het beperkt vooral, en het is schijnveiligheid. Het sluit je af van nieuwe ideeën, van groei, van de mogelijkheid om je eigen overtuigingen te toetsen. Waar de ‘wakkeren’ in Nederland afgeven op nieuwe Nederlanders, doen ze dat in Paraguay op de ‘inheemsen’, zoals Pols de Paraguayaanse inwoners noemt. De ‘inheemsen’ zijn wel goed voor klusjes, als nanny, of om hun tuinen te onderhouden. Maar daarna is het fijn als ze uit het zicht verdwijnen van de Nederlanders. Het voelt als dédain en verhevenheid. Dat gevoel krijg je ook als je ze over henzelf hoort praten. Zij vinden dat ze voorop lopen in het denken en zien dingen die anderen waarschijnlijk pas veel later zien. Waar zij eerder ‘wappie’ werden genoemd, worden ze nu ‘snappie’ genoemd, stellen ze. In Nederland klaagden ze over de onbetaalbare huizenmarkt. Maar in Paraguay aangekomen blijken de huurprijzen die de Nederlanders rekenen veel hoger te zijn dan wanneer je van Paraguayanen huurt. Dus fluisteren ze elkaar toe dat je voor de prijs van lokalen moet huren. Maar ja, dan woon je niet tussen de Nederlanders. Het gedrag dat zij tentoonspreiden, is het gedrag dat zij associëren met wat zij de ‘zelfbenoemde’ elite noemen. Al denk ik dat niemand die tot een ‘elite’ behoort, zichzelf zo noemt.

Inclusie is ongemakkelijker. Het betekent dat je je kwetsbaar opstelt, dat je bereid bent om je eigen waarheden in twijfel te trekken. Maar het biedt ook kansen: om te leren, om te groeien, en om samen met anderen iets nieuws op te bouwen. Voor mij is dat de weg naar een betere wereld.