Waarom we extreme vermogens internationaal moeten aanpakken om de zon weer voor meer mensen te laten schijnen

Drie redenen waarom we de systeemfout niet zien.

Hoe kan het dat je in een rijk land als Nederland fulltime werkt en toch moeite hebt om je huur, boodschappen en energie te betalen? Hoe kan het dat jonge mensen hard werken, maar geen woning kunnen kopen? En hoe kan het dat de economie groeit, terwijl steeds meer mensen het gevoel hebben dat ze nauwelijks vooruitkomen? Uit veel reacties op mijn eerdere artikelen merk ik dat mensen deze problemen vaak los van elkaar bekijken. De één praat over de woningmarkt, de ander over lage lonen, migratie, armoede of dure boodschappen. Ik probeer juist te laten zien dat veel van deze problemen met elkaar te maken hebben. Daaronder zit volgens mij een diepere systeemfout. Met die systeemfout bedoel ik iets eenvoudigs: bezit kan steeds makkelijker nieuw bezit opleveren. Daardoor kunnen geld en economische macht zich steeds verder opstapelen bij mensen die al veel hebben. De één probeert vermogen op te bouwen met zijn loon. De ander bouwt nieuw vermogen met het vermogen dat hij al heeft.

Dat verschil wordt steeds belangrijker.

Wat vroeger ver weg leek, zien we nu hier
Vroeger spraken we over arme derdewereldlanden en rijke landen. Wij woonden in het rijke Westen en grote armoede leek iets wat ver weg gebeurde. Maar ook in rijke landen zien we nu wijken waar mensen fulltime werken en toch nauwelijks rondkomen. Er zijn buurten waar mensen een groot huis, spaargeld en beleggingen hebben, terwijl een paar straten verder gezinnen iedere maand moeten kiezen welke rekening ze eerst betalen. Jongeren kunnen geen woning vinden en veel gezinnen hebben nauwelijks geld achter de hand als er iets misgaat. Ik zeg niet dat Nederland een derdewereldland is geworden, want dat is niet zo. Maar ik gebruik soms het woord derdewereldwijken voor wijken in een rijk land waar veel werkende mensen toch in armoede leven. De steeds grotere concentratie van vermogen is volgens mij een belangrijke onderliggende oorzaak die zulke verschillen kan versterken. Het is niet de enige oorzaak van alle problemen, maar we moeten haar wel zien als we willen begrijpen waarom de verschillen tussen mensen zo groot kunnen worden.

De blinde vlek van mensen die nog aan de goede kant zitten
Op mijn artikelen krijg ik regelmatig kritiek. Een deel daarvan komt van mensen die het zelf nog redelijk goed hebben. Ze hebben bijvoorbeeld een goed inkomen, een koopwoning, spaargeld of een goed pensioen. Als je zelf weinig geldzorgen hebt, is het moeilijker om te voelen wat een prijsstijging betekent voor iemand die iedere maand al tekortkomt. Als je een huis bezit, kan een stijgende huizenprijs zelfs goed nieuws zijn omdat je bezit meer waard wordt. Voor iemand zonder woning betekent precies dezelfde prijsstijging dat een huis verder buiten bereik raakt. Dat is een mooi voorbeeld van twee mensen die naar dezelfde ontwikkeling kijken, maar een totaal andere werkelijkheid ervaren. Ik verwijt mensen dat niet. We kijken allemaal vanuit ons eigen leven naar de wereld. Maar daardoor kunnen we een blinde vlek krijgen voor wat er met anderen gebeurt. Ik probeer daarom steeds het grotere plaatje te laten zien. Niet om mensen de les te lezen, maar omdat we volgens mij anders blijven proberen losse problemen op te lossen zonder naar de oorzaak eronder te kijken.

Drie redenen waarom we de systeemfout niet zien
Ik zie drie belangrijke redenen waarom we deze systeemfout zo moeilijk zien. Ten eerste zien we losse problemen, maar niet het systeem erachter. Ten tweede zoeken we een zichtbare zondebok in plaats van de diepere oorzaak. Ten derde verwarren we rijkdom te makkelijk met succes en wijsheid.

1.
We zien losse problemen, maar niet het systeem erachter. We praten over de woningmarkt alsof het alleen om huizen gaat. We praten over lage lonen alsof het alleen om werkgevers gaat. We praten over armoede alsof het alleen over arme mensen gaat. Maar volgens mij horen deze problemen voor een belangrijk deel bij elkaar. Mensen met bezit en mensen die vooral van hun loon leven, spelen namelijk twee verschillende spellen. Iemand die van zijn loon leeft, moet iedere maand opnieuw werken om geld te verdienen. Daarvan moeten eerst de huur of hypotheek, energie, boodschappen en andere rekeningen worden betaald. Pas wat daarna overblijft, kan worden gespaard. Iemand die al veel bezit heeft, kan ook geld verdienen doordat zijn bezit zelf geld oplevert. Een huis kan meer waard worden, aandelen kunnen stijgen en vermogen kan nieuw vermogen opleveren. De één probeert vermogen op te bouwen met zijn loon. De ander bouwt nieuw vermogen met het vermogen dat hij al heeft. Daardoor kan het verschil steeds groter worden.

Dat zie je bijvoorbeeld op de huizenmarkt. Als huizen duurder worden, kan een huiseigenaar rijker worden zonder dat hij daarvoor extra heeft gewerkt. Voor iemand die nog geen huis heeft, wordt diezelfde woning juist moeilijker bereikbaar. Ook bij lonen speelt economische macht een rol. Een werknemer zonder spaargeld kan moeilijk zeggen: ik stop morgen met deze baan, want hij heeft zijn loon nodig om zijn huur en boodschappen te betalen. Iemand met veel vermogen kan langer wachten, meer risico nemen en makkelijker nee zeggen. Wie bezit heeft, staat daardoor vaak sterker aan de onderhandelingstafel.

Armoede kan zichzelf op dezelfde manier versterken. Wie bijna al zijn inkomen nodig heeft om te leven, kan weinig sparen. Wie veel vermogen heeft, kan een deel daarvan opnieuw investeren en daarmee nog meer verdienen. Hoe groter de verschillen in bezit worden, hoe groter dus ook het verschil in economische macht kan worden.

Natuurlijk werken landen al internationaal samen. We hebben de Europese Unie, de Verenigde Naties en de NAVO. Maar die organisaties hebben verschillende taken en lossen dit probleem niet vanzelf op. Veel regels over belastingen, lonen, woningen en sociale zekerheid worden nog steeds voor een groot deel per land gemaakt. Tegelijk kunnen zeer grote vermogens en internationale bedrijven hun geld veel makkelijker over grenzen bewegen. Daar zit volgens mij een belangrijk probleem: vermogen beweegt internationaal, terwijl veel regels nog nationaal zijn. Daarom kun je een internationaal probleem niet volledig met alleen Nederlandse regels oplossen.

2.
We zoeken een zichtbare zondebok in plaats van de diepere oorzaak. Wanneer mensen voelen dat hun leven moeilijker wordt, willen ze begrijpelijk genoeg weten wie of wat daarvoor verantwoordelijk is. Dan is het makkelijker om naar iets te wijzen wat dichtbij en zichtbaar is. In Nederland wordt bijvoorbeeld vaak naar vluchtelingen en migranten gewezen. Laat ik daar duidelijk over zijn: migratie kan echte problemen geven. Een grote instroom van mensen kan extra druk zetten op woningen, scholen en zorg. Grote vluchtelingenstromen onder controle krijgen is ingewikkeld en daar moeten we serieus over kunnen praten.

Maar vluchtelingen zijn volgens mij niet de belangrijkste oorzaak van armoede onder werkende Nederlanders. Een verpleegkundige verdient niet weinig doordat er een vluchteling in Nederland woont. Een schoonmaker heeft niet automatisch een lage onderhandelingspositie doordat er migranten zijn. Migratie kan bepaalde problemen vergroten, maar daarmee hebben we nog niet de diepere economische oorzaak gevonden. We moeten bovendien vragen waarom mensen vluchten. Mensen verlaten hun land door oorlog, geweld, vervolging, honger en armoede. Grote verschillen tussen rijk en arm, uitbuiting, machtsverschillen en een zeer ongelijke verdeling van rijkdom kunnen zulke problemen versterken. Extreme rijkdom is dus niet de enige oorzaak van oorlog, armoede of migratie. Dat zou te simpel zijn. Maar de enorme concentratie van geld en economische macht is volgens mij wel een belangrijk onderdeel van een wereldwijd systeem waarin sommige mensen enorme mogelijkheden hebben en anderen nauwelijks kansen krijgen. Als we alleen naar vluchtelingen wijzen, kijken we naar iets wat zichtbaar voor onze neus staat en lopen we het risico de diepere oorzaken uit het oog te verliezen.

3.
We verwarren rijkdom te makkelijk met succes en wijsheid. Mensen hebben altijd naar succesvolle mensen gekeken en geprobeerd van hen te leren. Dat is heel menselijk. Iemand die zichtbaar succesvol is, zal wel iets goed hebben gedaan, denken we snel. Daarom denken we ook gemakkelijk dat iemand die extreem rijk is bijzonder slim, hardwerkend of wijs moet zijn. Maar rijkdom en wijsheid zijn niet hetzelfde. Sommige zeer rijke mensen hebben zelf iets bijzonders opgebouwd. Daar mogen we best respect voor hebben. Andere mensen zijn geboren in een zeer rijke familie en begonnen met een enorme voorsprong.

En ook bij iemand die zelf een groot bedrijf heeft opgebouwd, mogen we vragen hoeveel werknemers, leveranciers en andere mensen dat succes mede mogelijk hebben gemaakt en of zij misschien een groter deel van de taart hadden mogen krijgen.

Sociale media versterken onze bewondering voor rijkdom. We zien enorme huizen, privévliegtuigen, jachten, dure auto's en luxe vakanties. Mensen met extreem veel geld worden daardoor vaak neergezet als voorbeelden die we moeten volgen. Vooral jongeren kunnen het idee krijgen dat extreem rijk worden het bewijs is dat je het leven goed hebt begrepen. Maar iemand kan heel goed zijn in geld verdienen en toch beslissingen nemen die slecht zijn voor werknemers of voor de samenleving. Juist omdat we rijkdom zo vaak met succes verbinden, is het moeilijk om kritisch te kijken naar de economische macht die bij extreme vermogens hoort.

Dat zijn volgens mij de drie belangrijkste redenen waarom we de systeemfout zo moeilijk zien. We zien losse problemen, maar niet altijd het systeem erachter. We zoeken een zichtbare zondebok. En we kijken op tegen mensen die veel voordeel hebben van het huidige systeem. Daardoor zien we veel losse bomen, maar niet het hele bos. Dat is precies wat ik met mijn artikelen probeer te veranderen. Soms lees ik reacties en denk ik: hoe kan ik dit nog eenvoudiger uitleggen? Dat kan behoorlijk frustrerend zijn. Maar ik zal niet stoppen. Juist omdat deze systeemfout moeilijk te zien is, moeten we haar blijven uitleggen.

Nederland kan dit niet alleen oplossen
Nederland kan natuurlijk veel zelf doen. We kunnen meer woningen bouwen, investeren in onderwijs en zorg, lonen verbeteren en mensen met lage inkomens helpen. Dat moeten we ook doen. Maar als extreem grote vermogens internationaal blijven groeien en makkelijk van het ene naar het andere land kunnen bewegen, lopen nationale oplossingen tegen een grens aan. Als Nederland als enige heel grote vermogens zwaar belast, kunnen sommige vermogenden proberen geld naar een ander land te verplaatsen. Daarom is internationale samenwerking nodig. Niet omdat Nederland niets kan doen, maar omdat Nederland dit probleem niet alleen kan oplossen. Een internationaal probleem vraagt om een internationale oplossing.

Een internationale belasting op extreme vermogens
Ik pleit daarom voor een internationale belasting op extreme vermogens. Daarmee bedoel ik niet de gewone Nederlander met wat spaargeld. Ik bedoel ook niet iemand die na een leven lang werken een eigen huis, een pensioen en een mooi vermogen heeft opgebouwd. Ik heb het over vermogens die zo groot zijn dat de meeste mensen zich die bedragen nauwelijks kunnen voorstellen. En voor mij gaat dit niet alleen over hoeveel belasting iemand betaalt. Het gaat vooral over macht. Wie extreem veel geld bezit, kan bedrijven kopen, investeren, voorwaarden stellen en wachten tot er een goede kans voorbij komt. Wie weinig bezit, is veel vaker afhankelijk van anderen. Als steeds meer vermogen bij een heel kleine groep terechtkomt, komt dus ook steeds meer economische macht bij die groep terecht.

Ik heb in eerdere artikelen het voorbeeld gebruikt van een ondernemer die ondernemerskapitaal zoekt. Stel dat jij een goed idee hebt en een bedrijf wilt beginnen. Je hebt kennis, een plan en je wilt hard werken, maar je hebt niet genoeg geld om te beginnen. Je gaat daarom op zoek naar een investeerder. Als bijna al het beschikbare kapitaal bij een kleine groep zeer vermogende mensen zit, sta jij zwak. Jij hebt hun geld nodig. Zij hebben jouw bedrijf niet nodig, want ze kunnen kiezen uit tientallen andere ondernemers. De investeerder kan daarom harde voorwaarden stellen: een groot deel van je bedrijf, veel invloed of een hoog rendement. Jij kunt die voorwaarden slecht vinden en ze toch accepteren, omdat je anders helemaal niet kunt beginnen.

Stel nu dat kapitaal veel breder is verdeeld en veel meer mensen, fondsen en organisaties geld kunnen investeren. Dan verandert de situatie. Als één investeerder slechte voorwaarden stelt, kun jij naar een ander gaan. Meer keuze voor de ondernemer betekent minder macht voor één investeerder en meer macht voor de ondernemer zelf. Dat is wat ik bedoel als ik zeg dat het verkleinen van extreme vermogens ook ruimte kan geven aan mensen met minder vermogen. Hetzelfde geldt voor werknemers.

Een werknemer zonder financiële buffer moet misschien slechte voorwaarden accepteren omdat hij zijn loon iedere maand nodig heeft. Een werknemer met wat vermogen achter de hand kan makkelijker nee zeggen en een andere baan zoeken. Geld geeft dus niet alleen koopkracht. Geld geeft vrijheid. En vrijheid geeft economische macht.

Daarom wil ik niet voorkomen dat mensen succesvol of rijk worden. Ik wil juist dat veel méér mensen de kans krijgen om succesvol te worden en zelf vermogen op te bouwen. Niet iedereen hoeft even rijk te zijn, maar de economische macht moet ook niet zo extreem bij een kleine groep terechtkomen dat de rest steeds afhankelijker wordt. Een internationale belasting op extreme vermogens kan helpen die machtsverhouding minder scheef te maken. Niet door de zon bij succesvolle mensen uit te doen, maar door te voorkomen dat hun zon zo groot wordt dat anderen voortdurend in de schaduw staan.

Het bredere geheel
Nederland is geen eiland. Grote bedrijven werken internationaal. Banken en beleggers werken internationaal. Grote vermogens bewegen internationaal. Daarom moeten we nationaal doen wat nationaal kan, maar internationaal samenwerken waar het probleem internationaal is. Dat is voor mij de kern van dit verhaal. Ik zeg niet dat één belasting morgen alle woningnood, armoede, migratie of lage lonen oplost. De werkelijkheid is ingewikkelder. Ik zeg wel dat we veel problemen moeilijk kunnen oplossen zolang we de steeds grotere concentratie van vermogen en economische macht niet serieus meenemen.

Ik blijf dit verhaal vertellen
Ik weet dat niet iedereen het met mij eens is. Ik krijg soms harde kritiek. Mensen zeggen dat mijn ideeën niet kunnen, dat rijke mensen vertrekken of dat het systeem nu eenmaal zo werkt. Soms vind ik dat moeilijk, vooral als ik het gevoel heb dat mensen één klein onderdeel aanvallen en daardoor het grotere verhaal missen. Maar ik zal niet opgeven. Ik zal dit verhaal blijven vertellen zolang ik kan, desnoods mijn hele leven. Niet omdat ik denk dat ik altijd gelijk heb, maar omdat ik ervan overtuigd ben dat we eerst het hele bos moeten proberen te zien voordat we kunnen besluiten welke bomen we moeten aanpakken.

Ik wil niemand zijn succes afnemen. Ik wil dat meer mensen de kans krijgen om zelf succesvol te worden. Ik wil dat de verpleegkundige, de schoonmaker, de vrachtwagenchauffeur, de winkelmedewerker en jonge mensen zonder rijke ouders ook vermogen kunnen opbouwen en sterker kunnen staan. De zon hoeft niet minder te schijnen voor mensen die het goed hebben. Zij moet alleen weer voor veel meer mensen gaan schijnen.

Internationale problemen vragen om internationale oplossingen.

Vind jij ook dat de economische macht van extreme vermogens internationaal moet worden aangepakt en dat de zon weer voor meer mensen moet gaan schijnen? Dan kun je via superrichtax.com/nl/meedoen/ stemmen voor een internationale belasting op extreme vermogens.