
Er gebeurt iets wonderlijks in de polarisatie tussen links en rechts. In politieke debatten gaat het soms nog over inhoudelijke verschillen, maar in het publieke debat is alles wat slecht is links en de rest is rechts. Dat klopt natuurlijk niet. Dit terwijl het vrij simpel is; links is voor een eerlijk en leefbaar inkomen, vindt dat iedereen mee moet kunnen doen en hoopt dat we een beetje goed voor onze leefomgeving zorgen en rechts vindt dit op één of meerdere terreinen lastig. Ze interpreteren vrijheid, gelijkheid en broederschap net wat anders.
Je kunt bijvoorbeeld zeggen dat iedereen zichzelf mag zijn - of kan doen wat die wil - maar dan zijn er altijd wel mensen of partijen die moeite hebben met homoseksuelen, met moslims, met gelijke rechten voor vrouwen, met mensen die het niet normaal vinden dat een land ongestraft mensenrechten kan schenden, met abortus en noem maar op. De ene groep is voor radicale gelijkheid, vrijheid en rechtvaardigheid en de andere groep vindt blijkbaar dat vrijheid, gelijkheid en rechtvaardigheid grenzen kennen. Over die grenzen gaat het dan in het debat en die grenzen worden vrijwel altijd ingebracht door rechtse partijen.
Of het debat gaat over eerlijkheid. We willen doorgaans allemaal dat iedereen eerlijk beloond wordt en goed kan rondkomen met zijn of haar inkomen, maar over wie dat moet betalen is steeds discussie. In principe zou je denken dat werkgevers hun werknemers voldoende salaris uitbetalen om rond te komen, maar dat is niet zo. Veel mensen komen niet rond met hun inkomen en daarom compenseert de overheid dit met belastinggeld in de vorm van bijvoorbeeld huur- en zorgtoeslagen. Dan zou het misschien eerlijk zijn als de werkgevers, of vermogende mensen, de belastingpot waaruit dit betaald wordt wat zouden vullen, maar dat gaat niet van harte. Daarom zijn er zoveel discussies over winstbelasting, dividendbelasting, erfbelasting, hypotheekrenteaftrek, kilometerheffingen en het belasten van Box 3. De partijen die de werkgevers en rijke mensen vertegenwoordigen betalen liever niets extra’s en willen dat gewone ‘hardwerkende’ Nederlanders de rekening voor die maatschappelijke kosten betalen in de vorm van een btw-verhoging op boodschappen, een verhoging van accijnzen, het verhogen van de loonbelasting en andere belastingen die iedereen betaalt.
De rechtse partijen vinden dit eerlijk omdat iedereen dan bijdraagt, maar links heeft daar moeite mee omdat arme mensen procentueel al veel meer betalen voor hun boodschappen en benzine en met prijsstijgingen nog meer klem komen te zitten. Het maakt immers nogal uit of je maandelijks 1000 euro aan boodschappen kunt besteden of slechts 100 euro. Voor die laatste groep komt een btw-verhoging veel harder aan. En dan nemen we niet eens mee dat rijkere mensen vaak een energiezuinige leaseauto en/of een tankpas van het werk hebben, waardoor ze veel minder last hebben van stijgende energieprijzen. Bovendien krijgen deze mensen ook vaak een laptop en telefoon van de zaak, waardoor ze ook die lasten niet hebben. Voor mensen met lagere inkomens of een uitkering is dat echt anders. Links vindt dit niet eerlijk en rechts zegt dat we daar geen beleid voor hoeven te maken. De verschillende partijen denken hier dus anders over gelijkheid, solidariteit en rechtvaardigheid en welke rol de overheid daarbij moet spelen.
Zoiets zie je ook als het gaat over de leefomgeving. Iedereen wil schoon drinkwater, een mooie natuur en heldere blauwe luchten, maar blijkbaar niet tegen iedere prijs. Sommige partijen vinden het prima om de leefomgeving wat geweld aan te doen met het uitstoten van gassen, het lozen van afval, het gebruiken van gif of het opofferen van een stuk bos voor een snelweg, als dit de economie dient. Die vraag over in hoeverre wij de kwaliteit van onze leefomgeving willen opofferen, raakt zowel vrijheid, gelijkheid, solidariteit als rechtvaardigheid. Hoeveel vrijheid mogen boeren en bedrijven pakken om het milieu te verslechteren en natuur te verwoesten? Wie profiteren daar dan van en wie komen er in de problemen en betalen de rekening? Over deze vragen gaat het dan in debatten over de leefomgeving. Links staat daarbij aan de kant van het schone water en de heldere luchten en rechts maakt daarin andere afwegingen. Niet per se uit kwaadwilligheid, maar omdat rechts andere belangen dient.
In die debatten - en ook thuis, op het werk en in discussies op sociale media - wordt nu steeds het beeld geschetst dat links moeilijk doet en alles kapot maakt, maar de vraag is dus of dat zo is. Het lijkt er eerder op dat er een groot rechts blok is dat moeite heeft met de leefwijze van sommige mensen, dat winst en werkgelegenheid belangrijker vindt dan bestaanszekerheid, dierenwelzijn, de natuur en de rest van onze leefomgeving en dat geld liever bij de rijken houdt en weinig wil doen om de prijsstijgingen voor de gewone Nederlanders te compenseren. Dus eigenlijk doet dat rechtse blok moeilijk en vraagt het linkse blok alleen maar om een eerlijk inkomen, een kans voor iedereen om mee te doen en om wat zorg te dragen voor de leefomgeving. Dan is het toch vreemd dat juist dat laatste blok zo onder vuur ligt. Als je het platslaat kun je zeggen dat de slopers populairder zijn dan de bouwers.
Misschien heb ik het mis en snap ik er helemaal niets van. Als ik dit soort gedachten over links en rechts deel, word ik doorgaans dom, achterlijk, gevaarlijk en knettergek genoemd. Zo gaat het al jaren. Of eigenlijk al meer dan honderd jaar. Ongeveer vanaf dat Marx de mensheid wilde bevrijden uit de kooi van het kapitalisme, worden linkse mensen als een gevaar weggezet. Hoe zou dat toch komen? Wat is er mis met links en wat brengt rechts ons? Het antwoord op die vraag wordt zelden concreet.
In deze tijd worden links en het socialisme vooral gezien als de oorzaak van al het kwaad. Dit terwijl links al decennia weinig te zeggen heeft in dit land en het socialisme hier nooit echt voet aan de grond heeft gekregen. Bovendien lijken we wel eens te vergeten dat het socialisme het antwoord is op het wilde kapitalisme van de negentiende eeuw. De tijd waarin arbeiders zestien uur moesten werken voor een habbekrats, in krotten woonden, amper te eten hadden en niets kregen als ze niet werkten. Daar zijn sociale correcties op gekomen met een minimumloon, werktijden, vakantiedagen en een sociaal vangnet. Sommige bedrijven verhuisden meteen naar het buitenland om deze wetgeving te ontlopen en dit spanningsveld is er nog steeds. We zagen dat afgelopen week nog in het debat in de Tweede Kamer over de begroting; de ene groep partijen wil grote bedrijven wat extra belasten en de andere groep is bang dat de bedrijven het land dan verlaten.
Hier zitten we dus klem. Rechtse partijen vinden dat we ondernemers te veel lastigvallen en linkse partijen geloven niet dat ondernemers en grote bedrijven maatschappelijke problemen kunnen oplossen. Rechts vertrouwt op de markt en wil dat de overheid zich nergens mee bemoeit en links betoogt dat het de markt niet lukt om voor betaalbare woningen, betaalbare zorg, goed onderwijs, betaalbaar openbaar vervoer, kansengelijkheid en een schoon en fijn leefklimaat te zorgen en dat er steeds weer ingrepen van de overheid nodig zijn om dit recht te trekken.
Het is balanceren tussen deze twee standpunten, maar die balans is er al lang niet meer. Het gaat niet meer over een eerlijk inkomen, over meedoen en zorg voor de leefomgeving, maar over uitbuiting, uitsluiting en vervuiling en de oproep daar niet moeilijk over te doen. Behalve misschien als het stikstofmaatregelen of de opvang van asielzoekers betreft, dan wordt demonstreren juist aangemoedigd. En ondertussen moeten we geloven dat links moeilijk doet en dat we de hemel op aarde krijgen als rechts haar gang kan gaan. Ik durf daaraan te twijfelen.