Sfeerfoto van Joop
Joop
Joop

Elke twee dagen wordt er een milieuactivist vermoord, al tien jaar lang

Meeste slachtoffers in armere landen en onder inheemse bevolking
Joop

Waarom het prettig is om te geven

  •  
19-01-2010
  •  
leestijd 3 minuten
  •  
apen_helpen_elkaar
De column van Nicholas Kristof in de New York Times met de titel "Our Basic Human Pleasures: Food, Sex and Giving" raakte een snaar met zijn voorbeelden van dat we ons goed voelen, als we goed doen. Uiteraard heeft dat betrekking op de massale reacties op de aardbeving in Haïti.
Laat me daar een evolutionair punt bij maken.
De overheersende aanname is lange tijd geweest dat mensen rationeel bezig zijn hun winsten te maximeren. De Westerse maatschappij was op dit principe gebouwd, met Margaret Thatcher en Ronald Reagan als politieke boegbeelden. De biologie ondersteunde dit beeld door te spreken over ‘egoïstische genen’, wat door sommigen verkeerd werd uitgelegd door te stellen dat dat betekende dat we per definitie egoïstisch waren. Hebzucht was goed.
Het afgelopen decennium ontstonden er steeds meer twijfels aan dit beeld in de economische wetenschap, de antropologie, de psychologie en ook de neurowetenschappen, die resulteerden in een groep wetenschappers die stelden dat mensen van nature geneigd waren tot samen werken en van nature empathisch en altruïstisch waren. Zij stelden vraagtekens bij het rationele keuze-model van de Homo economicus. Maar ze stelden jammer genoeg tevens dat we hierin uniek zijn en het product van een speciale evolutionaire kracht. Het leek wel alsof ze het over een ‘goddelijke vonk’ hadden, ook al noemden ze het niet zo.
Deze verandering van inzicht kwam voort uit proeven waaruit bleek dat wanneer mensen aan anderen geld geven hun pleziercentra in de hersenenen geactiveerd worden (niet alleen bij de ontvangers, maar ook bij de gevers) en dat als je mensen spelletjes laat spelen waarin ze kunnen kiezen tussen concurrentie en samenwerking, ze vaker samenwerken dan rationeel gezien goed voor hen is. Mensen wijzen ook onrechtvaardigheid af, ook al hebben ze daar zelf geen voordeel bij. Kortom wij mensen volgen geenszins de zelfzuchtige modellen van de economen.
Tegelijkertijd wisselden primatologen ook van gedachten over altruïsme en vonden dezelfde of vergelijkbare empathie en altruïsme buiten onze eigen soort. Apen nemen soms grote risico’s om elkaar te helpen, bijvoorbeeld tegen roofdieren (chimpansees in het oerwoud verdedigen elkaar tegen luipaarden) of vijanden (vrouwtjes verdedigen elkaar tegen gewelddadige mannetjes). Chimpansees delen spontaan voedsel met elkaar en in een recent experiment zagen we dat primaten ook beloningen voor anderen veilig stellen als ze daar zelf niet van profiteren. Aangezien ze geen beloning nodig hadden om dat te doen, is het mogelijk dat ze het voor een interne beloning deden. Wellicht dus dat ook andere primaten plezier beleven aan geven.
De omstandigheden waaronder ze deze impuls volgen zijn vrijwel zeker beperkter dan bij de mens, maar de onderliggende psychologie zou heel goed dezelfde kunnen zijn.
Chimpansees vertonen spontaan altruisme (hier helpt een moeder haar zoon uit een boom). Dat is bevestigd door recente systemathische experimenten naar de neiging om anderen te helpen.
Dit verandert uiteraard ons beeld van de natuur. In plaats van te claimen dat de menselijke empathie een uniek, recent product van de evolutie is, zou het veel dieper geworteld kunnen zitten. Dat is een optimistische boodschap. Ik zou me zorgen maken als zo’n belangrijke capaciteit als empathie pas kort geleden geëvolueerd was, omdat dat kan betekenen dat het binnenkort weer verdwenen kan zijn.
Dit betekent echter niet dat de neiging te helpen zelfzuchtig is. Dat is een misleidende formulering, omdat echt egoïsme zou dicteren dat je alles voor jezelf houdt. Het betekent alleen maar dat de natuur ons een ingebouwde prikkel heeft gegeven om gedrag te vertonen dat de gemeenschap versterkt, net als het ons ingebouwde prikkels heeft gegeven om te eten en ons voort te planten.
We moeten ophouden te luisteren naar ideologen die hun overleving-van-de-sterkste visie op de natuur als recept voor de maatschappij zien en meer rekening gaan houden met wat we in de afgelopen jaren geleerd hebben over de menselijke primaat.
Klik hier voor de column van Nicholas Kristof in de New York Times

Meer over:

opinie, leven,

Praat mee

Heb je een vraag, suggestie of wil je gewoon iets kwijt? Dat kan hier. Lees onze spelregels.

avatar

Reacties (14)

ErwinMdR
ErwinMdR19 jan. 2010 - 9:36

Zie ook hier voor een TED lezing van Robert Sapolsky : "http://www.ted.com/talks/robert_sapolsky_the_uniqueness_of_humans.html"

Pakvis
Pakvis19 jan. 2010 - 9:36

Jammer dat hier niet wordt ingegaan op het gegeven dat mensen ingaan op keuzemogelijkheden. Een van de experimenten (Dominator) waaruit bleek dat mensen altruïstisch zouden zijn is namelijk later ontkracht omdat er bleek dat mensen simpelweg kozen om te delen omdat dit een van de weinige keuzemogelijkheden was. Zodra er echter een extra keuze mogelijkheid bij kwam veranderde de uitkomst van het experiment direct en bleek dat we toch stukken minder empathisch zijn als eerst werd gedacht. Kortom: People respond to incentives!

Winston2
Winston219 jan. 2010 - 9:36

"Kortom wij mensen volgen geenszins de zelfzuchtige modellen van de economen." Dit is een waarheid als een koe die door sommigen maar moeilijk, of helemaal niet geaccepteerd wordt, maar dat is niet vreemd; want niet alleen egoïsme en altruïsme, maar ook *conformisme* is zeer prominent aanwezig in de menselijke natuur (zie bijvoorbeeld de wereldberoemde overeenstemmingsexperimenten van Solomon Asch). "The selfish gene" was "spot-on." De genen zijn inderdaad "egoïstisch" want in de evolutie streeft iedere soort naar overleven waarvoor het van belang is je voort te planten. Dat is inderdaad volkomen verkeerd vertaald, als zouden individuen binnen de soort daarom ook egoïstisch moeten zijn. Dit is natuurlijk erg kortzichtig: menigmaal is juist *altruïsme* vereist om de *egoïstische* genen te doen overleven. Dit geldt zeker voor de mensch. Ik zeg het altijd heel simpel: voor het overleven van onze soort is het van essentiëel belang dat we goed met elkaar kunnen opschieten. In een tijd van kernbommen en biologische oorlogvoering snapt iederen wat ik daarmee bedoel. Echter, in onze kortzichtigheid hebben we ons laten kapen door een systeem dat volledig gebaseerd is op onze slechtste eigenschap, en daar komt het conformisme in beeld. Daarom zien tegenwoordig zo weinig mensen de vanzelfsprekendheid van het altruïsme in. Empathie is al snel "soft" of "linkse kerk." Jammer...

levdr
levdr19 jan. 2010 - 9:36

Altijd weer een genot om de stukken (en boeken) van Frans de Waal te lezen.

Sylvia Stuurman
Sylvia Stuurman19 jan. 2010 - 9:36

Het leuke hiervan is dat het laat zien dat empathie en altruïsme niet alleen bij mensen voorkomt die een geloof hebben dat hen dit voorschrijft; het is algemeen menselijk. En het zou wel eens zo kunnen zijn dat juist dat niet-kloppende uitgangspunt van de afgelopen jaren, dat hebzucht goed zou zijn omdat het "nou eenmaal" bij de menselijke natuur zou horen, er voor heeft gezorgd dat er weer zo'n opleving van godsdiensten is gekomen: mensen voelen dat ze *wel* empatisch en altruïstisch willen zijn, en als er wordt gezegd dat dat niet bij de menselijke natuur hoort heb je daar - zo lijkt het dan - een godsdienst voor nodig. Ik hoop dat de economie van de hebzucht aan zijn einde komt!

2 Reacties
BartvandeHulsbeek
BartvandeHulsbeek19 jan. 2010 - 9:36

Wellicht levert dat mij, als individualist, ook nog eens de erkenning op dat individualisme niets met egoïsme te maken heeft.

BartvandeHulsbeek
BartvandeHulsbeek19 jan. 2010 - 9:36

A propos, zolang de economie van de hebzucht maar niet vervangen wordt door de economie van de afgunst.

[verwijderd]
[verwijderd]19 jan. 2010 - 9:36

Dit verhaal heb ik door de jaren heen al verschillende keren gelezen. En de waarom vraag wordt hier niet beantwoord. Jammer dat de meeste hulp in Nederland door de staat geregeld wordt. Daardoor wordt ons zelfs de psychische beloning van het elkaar helpen onthouden.

1 Reactie
ErwinMdR
ErwinMdR19 jan. 2010 - 9:36

@ Flipje, Homo Sapiens is zo geworden, omdat Homo Sapiens zo heeft kunnen worden. Meer niet. Die psychische beloning (http://nl.wikipedia.org/wiki/Dopamine ) hoef je jezelf niet door de staat te laten onthouden hoor. Je mag zelf ook innitiatief tonen.

JoopSchouten
JoopSchouten19 jan. 2010 - 9:36

Leg dit een neoliberaal maar eens uit. Het zou verplichte leerstof moeten zijn voor beslissingsmakers in het algemeen en direct verplicht moeten worden toegepast in alle economische modellen. Er geen andere keus dan eerlijk delen wil je een gezonde en relaxte wereld overhouden.

1 Reactie
ErwinMdR
ErwinMdR19 jan. 2010 - 9:36

@ Joop, Bega nu niet de fout om biologie één op één in politieke ideologie te vertalen. "http://en.wikipedia.org/wiki/Is-ought_problem" Je kunt trouwens als liberaal heel sociaal zijn hoor. Alleen doen liberalen dit doorgaans niet met staatsdwang. Wil je een gezonde en relaxte wereld overhouden, dan moet je verdraaid voorzichtig zijn met staatsdwang. Het tast n.l. de keuzevrijheid (en dus autonomie v.d. individu) aan. Een hand vastpakken is altijd nog wat anders dan een (helpende) hand uitsteken.

BartvandeHulsbeek
BartvandeHulsbeek19 jan. 2010 - 9:36

Beste Frans, In het verlengde van overleving-van-de-sterkste, is het dan niet voor de hand liggend om te veronderstellen dat de sterkste hij is die optimaal in zijn behoeften weet te voorzien? De sterkste als in "de gelukkigste" of "de meeste tevreden mens" Of denk ik nu te Epicuristisch?

2 Reacties
JoopSchouten
JoopSchouten19 jan. 2010 - 9:36

Als het verwerven van genot ten koste van anderen gaat is het een foute filosofie. Verschuil je niet teveel achter theorie. Je kunt je medemenselijkheid verliezen. Dit laatste zou als eerste in beeld moeten komen voordat je handelt of dingen zegt.

somniferum
somniferum19 jan. 2010 - 9:36

Epicuristisch vanuit je bonobo- of je chimpanseekant? :).