Waarom het Haagse circus er niet in slaagt het onbehagen van onze tijd te duiden

In het heetst van de Haagse strijd om het belastingplan reikte ChristenUnie-leider Mirjam Bikker onbedoeld de sleutel aan tot de werkelijke tragedie die zich voor onze ogen voltrekt maar ongezien blijft. Toen VVD-fractievoorzitter Ruben Brekelmans dreigde het gehele belastingplan te laten klappen als het voorstel van PRO en Volt voor een zogeheten miljonairsbelasting zou worden aangenomen - wat de VVD-fractie inderdaad tevergeefs gepoogd heeft -, vroeg Bikker hem fijntjes of hij het amendement niet tot „mythische proporties” opblies.

Ze raakte daarmee de zenuw van onze tijd. Wie nuchter naar de cijfers kijkt, ziet immers geen apocalyps, maar een fiscale voetnoot. Voor iemand met een miljoen aan vermogen en een uitzonderlijk rendement van tien procent gaat het om hooguit zevenhonderd euro per jaar. Bij een lager rendement betaalt diezelfde miljonair zelfs minder dan voorheen. De gedachte dat onze vermogenden - laat staan de zesenvijftig miljardairs die Nederland rijk is - hiervoor huis en haard zullen verlaten om hun heil te zoeken in het onvoorspelbare Amerika van Donald Trump, grenst aan het absurde.

Waarom dan toch deze opgevoerde doodsstrijd, waarin Dilan Yeşilgöz dreigt de stekker uit haar eigen minderheidskabinet te trekken? Omdat het debat allang niet meer gaat over Box 3, maar over wie de politieke vertolker weet te worden van het collectieve onbehagen van een samenleving op drift.

Al jaren doolt een omvangrijke groep kiezers door het politieke landschap. Het zijn veelal de mensen die van huis uit op het politieke midden stemden, een midden dat nog altijd renteniert op het 'normaal' van gisteren. Zij voelen haarfijn aan dat de wereld van gisteren morgen niet meer bestaat. Waar globalisering in de jaren negentig nog een abstractie was, heeft zij in de nieuwe eeuw diepe deuken geslagen in de mentale huishouding van vele burgers; een alomvattende transformatie van een oude ordening naar een nieuwe. Sinds de coronapandemie zijn vertrouwde ankers nog meer losgeslagen. Nationale grenzen zijn poreus, werk is veelal losgekoppeld van de fysieke werkplaats en oude soorten gemeenschapszin zijn verdampt. Wat achterblijft is een fluïde wereld zonder nieuw kompas.

Als oud-vluchteling die op jonge leeftijd ongewild is weggerukt van zijn bedding, kan ik hun pijn en onbehagen tamelijk goed invoelen - hoe hardvochtig een deel daarvan zijn bestemming ook zoekt in het willen vermorzelen van iedereen die ‘niet-hier-vandaan’ is, zoals ik. Want wie goed kijkt, ziet dat hun onrust niet op zichzelf staat. Van de conservatieve ondernemer en de traditionele arbeider tot de klimaatactivist en de hedendaagse autonoom: hoe verschillend hun politieke of sociale invulling ook is, in de diepere gronden van het collectieve bewustzijn van het land gaat het om dezelfde onrust. Zij beseffen allen dat de ordeningen van gisteren hopeloos tekortschieten voor de verandering van morgen. Ze hebben de oplossingen niet en weten het misschien ook niet altijd rationeel te formuleren, maar die diepe emotie die door het lichaam van het collectief trekt, is niet voor niets. In die onzekerheid schuilt een diepe, collectieve wijsheid die de bloedeloze tekentafelwijsheid van de zittende bestuurlijke elite ver overstijgt. Namelijk, dat er opnieuw tijden zijn aangebroken die vragen om grote transformaties. Groots in hun socio-culturele en socio-economische gevolgen, van de orde van de opkomst van de natiestaat, de val van absolute monarchieën en de industriële revolutie.

We zitten dus in een vloed, maar missen een Ark van betekenisgeving voor wat ons te doen staat, noch hebben we visionaire verhalen als kompas om in deze nieuwe fluïde wereld opnieuw aan land te komen.

In die leegte zoekt het collectieve bewustzijn naar verlossers. Keer op keer projecteert vooral de grote groep in het midden en rechts van het midden van het politieke spectrum haar verlangen naar houvast op een buitenstaander die de gevestigden durft op te schudden: van de dandy-intellectueel Pim Fortuyn tot boerendochter Caroline van der Plas, van de eerder op een openbare aanklager lijkende dan op een politicus Pieter Omtzigt tot de zelfbenoemde renaissance-ridder Thierry Baudet. Maar wanneer blijkt dat deze zelfbenoemde verlossers niet meer dan de megafoon van dat onbehagen kunnen zijn, zonder een nieuwe orde te kunnen scheppen, keert de kiezer met een zucht terug naar de keurigheid van het zittende midden.

Die terugkeer is echter geboren uit nood, niet uit overtuiging. En precies daar wringt de schoen: de gevestigde partijen missen de moed om te erkennen dat we in een tijd van transformatie zijn aangekomen, evenals de wijsheid en het visionaire vermogen om die diepe onderstroom een constructieve richting te geven, laat staan in te richten wat ons te doen staat. Bij D66 en links daarvan bij PRO krijg ik de indruk dat men nog altijd verkeert in de roes van het end of history-tijdperk; het systeem is in wezen af en behoeft slechts technocratisch bijgeslepen te worden. Het CDA is zoekende naar een nieuw verhaal sinds de harde klappen na de grote mislukking van een generatie gladde McKinsey-adviseurs à la Wopke Hoekstra aan de macht.

En de VVD? Ontdaan van haar langstzittende regisseur Mark Rutte en opgejaagd door radicaal-rechtse concurrenten die de messen slijpen om haar achterban weg te kapen, kiest zij voor de vlucht naar voren. Zonder visie op hoe om te gaan met de werkelijke aardverschuiving laat zij zich meeslepen door de grootsheid van een tragedie die zich in het gevoels-amfitheater van de samenleving afspeelt. De partij lijkt heden ten dage meer de verpersoonlijking van dat onbehagen dan de vertolker van de juiste uitweg hiervan.

Omdat het intellectuele vermogen ontbreekt om die ware tragedie van onze tijd te onthullen, verwordt de politiek tot een Haags circus, met de VVD als belangrijkste aangever. Politici als Brekelmans maken dan van een mug een mythische olifant - en zolang het spektakel de leegte kan verhullen, is het verhaal rond, maar dan voor een hele korte ronde.