Waarom dit geen compensatie is, maar onvolledig rechtsherstel

Wie het debat over het toeslagenschandaal volgt, hoort steeds hetzelfde woord terugkeren: compensatie. Het klinkt vriendelijk, bijna genereus. Alsof de overheid iets extra’s doet voor ouders die het zwaar hebben gehad. Maar dat woord is fundamenteel misleidend. Het verhult wat hier werkelijk aan de hand is.

De hersteloperatie is geen compensatie. Het is, of zou moeten zijn: terugbetaling van geld dat de overheid onrechtmatig heeft afgenomen van haar eigen burgers, aangevuld met vergoeding van de schade die daardoor is ontstaan. En juist omdat die waarheid structureel wordt ontweken, blijft het herstel steken, schuurt het beleid en raken ouders opnieuw in de problemen. En wordt het debat vergiftigd alsof mensen gratis geld krijgen van de overheid.

Geen gift, maar teruggave van eigen geld
Het toeslagenschandaal begon niet met een administratieve fout, maar met een overheid die systematisch toeslagen stopzette en terugvorderde zonder deugdelijk onderzoek, zonder proportionaliteit en zonder oog voor individuele omstandigheden. Ouders werden als fraudeur behandeld zonder bewijs. Volledige bedragen werden teruggevorderd bij kleine fouten. Bezwaar maken was vrijwel zinloos.

Wat werd afgenomen, was geen extraatje. Het was inkomen. Geld voor huur, eten en kinderopvang. Geld waar mensen recht op hadden.

Wanneer de overheid dit geld later terugbetaalt, herstelt zij geen gunst. Zij corrigeert een onrechtmatige daad. Dat had snel, volledig en zonder voorwaarden moeten gebeuren. In plaats daarvan werd het een jarenlang proces van loketten, dossiers en vertraging.

Gevolgschade is geen coulance, maar aansprakelijkheid
Na het stopzetten van toeslagen begon voor veel gezinnen de echte ellende. Zonder inkomen en forse invorderingen moesten ouders (nieuwe) schulden maken, leningen afsluiten, werk opgeven omdat kinderopvang onbetaalbaar werd, of hun huis verkopen – vaak onder de marktwaarde. Relaties liepen stuk. Kinderen raakten uit beeld. Mobiliteit opgeven, erfstukken verkopen. Huizen werden ontruimd waarbij persoonlijke herinneringen, zoals trouw- en babyfoto’s, op de vuilstort kwamen. Stress en psychische klachten stapelden zich op.

Deze schade is niet toevallig ontstaan. Zij is direct veroorzaakt door het handelen van de overheid. Zonder het toeslagenschandaal waren deze schulden, verliezen en trauma’s er niet geweest. Ook hier geldt: dit is geen ruimhartig beleid, maar klassieke overheidsaansprakelijkheid. Wie schade veroorzaakt, moet die vergoeden. Volledig.

Forfaitair herstel: bestuurlijk handig, menselijk schrijnend
In plaats van volledige schadevergoeding koos de overheid in de herstelroute ’s al snel voor forfaitaire bedragen: vaste vergoedingen per schadecategorie. Dat is efficiënt, overzichtelijk en beheersbaar. Maar het is ook structureel onrechtvaardig. Maar ouders gingen akkoord omdat ze zat en moe waren en de regie op hun leven terug wilden.

Maar forfaitaire bedragen doen geen recht aan de werkelijkheid. Ze maken geen onderscheid tussen iemand die twee jaar vastzat en iemand die zestien jaar in onzekerheid leefde. Ze reduceren complexe levens tot gemiddelden. Voor sommige gezinnen komt de vergoeding neer op enkele euro’s per dag aan “herstel”.

Veel ouders ontdekken nu dat:

-      ze niet alles terugkrijgen wat is afgenomen;
-      hun gevolgschade maar deels wordt erkend;
-      en dat er feitelijk nauwelijks sprake is van compensatie.

Het resultaat is een paradox: mensen krijgen hun leven niet terug, maar wél de boodschap dat het dossier “is afgehandeld”.

De €30.000: geen schadevergoeding, maar overlevingsgeld
De €30.000 die ouders ontvingen in het kader van de Catshuisregeling, werd gepresenteerd als een ruimhartig gebaar. In werkelijkheid was het een noodbedrag om überhaupt weer te kunnen functioneren.

Voor gezinnen die jarenlang:

-      geen meubels meer hadden,
-      geen nieuwe kleding meer konden kopen,
-      structureel onder het bestaansminimum leefden,
-      familie niet konden bezoeken,
-      en voortdurend in stress verkeerden,

was dit geen vergoeding van schade, maar een eerste stap richting overleven. Daarbij was dit het eerste gedeelte van het bedrag wat ze terug zouden moeten krijgen. Moet de overheid meer terugbetalen dan deze € 30.000 dan werd deze € 30.000 van het meerdere afgetrokken. Ze kregen dus geen cadeautje van € 30.000 maar ze kregen een voorschot. Met dien verstande zou men minder terug moeten ontvangen dan hoefde men het verschil niet terug te betalen. Maar de ervaring leert inmiddels dat de schade vrijwel altijd hoger is dan € 30.000.

Dat dit bedrag nu impliciet wordt neergezet als geld dat had kunnen worden gereserveerd voor later ontstane schulden, is moreel onhoudbaar. Zeker omdat voor het overgrote gedeelte van de ouders de integrale financiële afwikkeling nog altijd niet is afgerond – en vaak vele malen hoger ligt dan deze €30.000. En ook nog altijd wachten op terugbetaling van hun eigen geld.

De betaalpauze: bewijs van falen, geen menselijkheid
De betaalpauze wordt nu door staatssecretaris Sandra Palmen gepresenteerd als menselijke maat. In werkelijkheid is zij het bewijs dat de overheid haar eigen onrecht niet tijdig kon herstellen. Een pauzeknop is alleen nodig als herstel faalt.

De pauze had er nooit mogen en hoeven zijn als:

-      terugbetaling snel en volledig was geregeld;
-      gevolgschade integraal was afgehandeld;
-      mensen daadwerkelijk uit de problemen waren geholpen.

In plaats daarvan werd de pauze een wachtkamer. Tijd werd gekocht, maar niet benut. En nu de pauze wordt opgeheven, blijken schulden te zijn blijven bestaan of zelfs opgelopen. Schulden die rechtstreeks voortkomen uit het oorspronkelijke onrecht. Maar door deze pauze generiek te maken wordt voorbijgegaan aan de tienduizenden ouders die nog altijd wachten op het restant van wat de overheid moet terugbetalen. De pauzeknop had gekoppeld moeten worden aan de afronding van het dossier. Ouders die nu nog wachten zoude pauze moeten doorlopen en wellicht moeten we gaan vaststellen dat hoe langer het duurt hoe meer er afgeschreven moet worden van openstaande posten in de pauze stand.

Maar wat het ministerie nu doet is geen afronding van herstel. Dat is nieuwe schade toedienen op basis van oud falen.

Taal die opnieuw verwondt
Wanneer nu wordt gesteld dat het “niet om toeslagenschulden gaat, maar om later ontstane schulden”, wordt de werkelijkheid opnieuw verdraaid. Zonder het toeslagenschandaal waren die schulden er immers niet geweest.

Deze taal van de staatssecretaris is niet neutraal. Zij herhaalt het patroon dat dit schandaal mogelijk maakte: juridisch correct, menselijk destructief. Ouders horen opnieuw dat zij “te veel hebben ontvangen”. Dat het probleem bij hen ligt. Dat de overheid formeel juist handelt. En ouders worden opnieuw gestigmatiseerd, eerst als fraudeur en nu als mensen die niet met geld kunnen omgaan.

Dat is geen herstel, maar hertraumatisering.

Institutioneel onrecht blijft onbegrepen
De parlementaire enquête en het College voor de Rechten van de Mens spraken van institutioneel onrecht, met discriminerende uitwerking. Toch lijkt de overheid die conclusie nog steeds niet volledig te hebben geïnternaliseerd.

De focus ligt op procedures, afbakening en beheersbaarheid. Niet op menswaardigheid. Niet op volledig rechtsherstel. Niet op het erkennen van wat mensen werkelijk is aangedaan.

Zolang terugbetaling wordt geframed als compensatie en schade wordt gereduceerd tot forfaitaire bedragen, blijft het onrecht bestaan – zij het administratief afgehecht.

Waarom dit zo niet eindigt
Onder het huidige leiderschap wordt de hersteloperatie beheerd, niet afgerond. Dat is geen persoonlijke beschuldiging, maar een bestuurlijke constatering.

Zolang:

-      eigen geld wordt gepresenteerd als gunst,
-      gevolgschade structureel onvolledig wordt vergoed,
-      pauzes nodig zijn om falen te maskeren,
-      en taal het onrecht blijft verhullen,

zal het toeslagenschandaal niet worden afgesloten.

Herstel begint bij waarheid
Echt herstel begint niet met bedragen, maar met waarheid. De waarheid dat dit geen compensatie is. Dat ouders hun eigen geld terugkrijgen. Dat gevolgschade nooit volledig is vergoed. En dat de overheid, tot op de dag van vandaag, tekortschiet in menselijkheid en recht.

Zolang die waarheid niet wordt omarmd, blijft de hersteloperatie wat zij nu is: een poging om historisch onrecht administratief af te sluiten, zonder werkelijk recht te doen.