Waarom de EU Oekraïne net zo hard nodig heeft als andersom

Door: Thijs Reuten (Europarlementariër PRO) en Tom van der Lee (Tweede Kamerlid PRO)

De oorlog woedt onverminderd voort, getuige de zware verwoestingen ook de afgelopen dagen in Kyiv. Juist daarom was de opening van het eerste EU-onderhandelingscluster met Oekraïne onlangs vorige maand, tegelijk met Moldavië, geen formaliteit, maar een cruciale geopolitieke stap. Oekraïne heeft Europa nodig voor haar voortbestaan, maar Europa heeft Oekraïne net zo hard nodig voor haar eigen veiligheid. Met het oog op de urgente defensiesituatie is een afwachtende houding van Europa niet langer houdbaar. Nederland moet juist nu het voortouw nemen voor een flexibel EU-toetredingsproces.

Met de opening van het onderhandelingscluster gaat de Europese Commissie de Oekraïense wetten nu minutieus langs de EU-meetlat leggen. Oekraïne heeft deze mijlpaal dik verdiend met indrukwekkende hervormingen. Dat betekent niet dat Oekraïne meteen lid kan worden, maar wel dat het land serieus genoeg heeft hervormd om het meest veeleisende deel van het toetredingsproces te beginnen. Oekraïne zelf wil alle EU-wetgeving al eind 2027 hebben ingevoerd. Dat is ontzettend ambitieus. Hoewel Oekraïne erom bekendstaat vriend en vijand te verrassen, gelooft vrijwel niemand in de Europese hoofdsteden dat deze deadline haalbaar is.

Daarom is de vraag niet óf er een speciale constructie voor Oekraïne moet komen, maar hoe. Dit is namelijk direct gekoppeld aan vredesonderhandelingen. De onderhandelingen liggen nu weliswaar stil, maar hoewel het zich achter de schermen afspeelt, is het een publiek geheim dat EU-lidmaatschap één van de belangrijkste troefkaarten is.

Amerika heeft, in een bizarre concessie naar Rusland zonder er iets voor terug te krijgen, NAVO-lidmaatschap van tafel geveegd. Voor Oekraïne is EU-lidmaatschap - in ieder geval voorlopig - dus het enige overgebleven bondgenootschap dat politieke rugdekking geeft en, tenminste op papier, ook gezamenlijke bijstand in geval van verdere Russische agressie. De EU heeft op haar beurt duidelijk gemaakt dat EU-lidmaatschap is uitgesloten zolang de Russische agressie voortduurt.

Een vredesakkoord zal voor Oekraïne waarschijnlijk pijnlijke concessies met zich meebrengen. Nog afgezien van de economische voordelen die nodig zijn voor wederopbouw, is toetreding tot de EU het enige tastbare resultaat waarmee de Oekraïense politiek en bevolking een bittere pil kunnen accepteren. Er is voor Europa maar één alternatief voor dit lidmaatschap: Rusland via militaire weg definitief verslaan. Maar zolang de Europese lidstaten weigeren de portemonnee te trekken voor de massale militaire en financiële steun die daarvoor nodig is, móéten we Oekraïne wel het alternatieve perspectief van de EU bieden.

Hoe frustrerend ook voor Oekraïne, dit geopolitieke belang betekent niet dat Europa nu een concrete datum prikt voor volledig lidmaatschap. Dat zou de noodzakelijke interne hervormingen in de weg zitten. Maar tussen de huidige status en een volwaardig lidmaatschap ligt bewegingsruimte. Denk aan een stapsgewijze integratie waarbij Oekraïne direct toegang krijgt tot de interne markt en hechte defensiesamenwerking, maar waarbij het stemrecht op onderdelen voorlopig wordt geparkeerd. Die mogelijkheden wordt gelukkig steeds serieuzer onderzocht. Nederland moet stoppen met vanaf de zijlijn kritisch toe te kijken en juist nu de architect worden van dit nieuwe, flexibele toetredingskader.

Gelukkig groeit het besef dat de geopolitieke winst wederzijds is. Sterker nog: Europa heeft Oekraïne misschien wel harder nodig dan andersom. Deze win-win situatie zorgt er namelijk ook voor dat onze afschrikking richting Rusland versterkt wordt. Oekraïense ervaring, militaire doctrine en innovatie gekoppeld aan Europese industriële en financiële capaciteit is een succesformule voor een sterke Europese defensie. Het maakt de EU in zijn geheel sterker en onafhankelijker van Amerika. En Oekraïne - na een vredesakkoord - bij de EU betrekken verhoogt de stabiliteit aan de Oostelijke flank.

We kunnen ons simpelweg geen slepend proces veroorloven dat geruisloos in het slop raakt. Die fout hebben we al gemaakt op de Westelijke Balkan. Het is moreel en strategisch onverdedigbaar om voor Oekraïne noodroutes aan te leggen, terwijl landen als Noord-Macedonië al sinds 2005 in de wachtkamer zitten door Europees uitstelgedrag, de gebroken beloftes zich opstapelen en de EU vooral als zachte heelmeester optreedt. De EU moet ook in haar eigen 'achtertuin' landen versneld aan zich binden. De grens is daarbij helder: we doen geen concessies aan fundamentele waarden zoals rechtsstaat, democratie en buitenlandbeleid. Landen die daarop tekortschieten - zoals Servië momenteel - zetten zichzelf buitenspel.

De uitbreiding van de Europese Unie is geen juridische exercitie of liefdadigheidsproject meer; het is pure geopolitieke noodzaak. Zolang Europa niet de politieke moed heeft om Rusland economische en militair te breken en naar de onderhandelingstafel te dwingen, is het bieden van een geloofwaardig EU-perspectief aan Oekraïne onze belangrijkste verdedigingslinie. Dit is geen gunst aan Oekraïne, dat heeft zich al lang bewezen. Het is de prijs die wij betalen voor naïviteit en gemakzucht in het verleden en tegelijk een hoopvol perspectief op een sterker Europa en veiligheid en stabiliteit op ons continent.