Waar houdt artistieke vrijheid op en begint iemands recht om niet gekwetst te worden?

"Ik snap die Epstein wel," fluistert een vriend wanneer we langs een groep jongedames lopen. Ik kijk hem verbaasd aan: "Dat kan je echt niet zeggen..."

"Het was maar een grapje, joh," reageert hij verongelijkt.

We vervolgen brommend onze weg. Het is een frictie in het klein die tekenend is voor onze tijdsgeest.

De afgelopen decennia hebben we enkele programmamakers en cabaretiers gekend die de grenzen van het humoristische toelaatbare aardig hebben verlegd. Denk aan Hans Teeuwen, die schaduwvingerend op het podium Beatrix bevredigde. Of de mannen van Jiskefet die drie homoseksuele zeevaarders op een VOC-schip persifleren in De Heeren van de Bruyne ster. Ook de raciale transitie die Arjan Ederveen in de serie 30 minuten onderging, mag niet ontbreken: in deze sketch volgen we Tjalling, een nuchtere Groningse boerenjongen, die langzaam verandert in een jagende inheemse Afrikaan. We lachten hartelijk om de transitie en de Hollandse kneuterigheid.

Als klap op de vuurpijl: een aflevering van Waskracht uit 2000, waarin Rob Muntz, verkleed als Hitler, door de straten van Wenen rent. In zijn handen houdt hij een gascilinder met het opschrift Zyklon B. De actie van Muntz stuitte op flink wat kritiek. Echter, men had al snel door dat zijn provocatie een hoger doel diende: een protest tegen de opkomst en verkiezingszege van de extreemrechtse partij FPÖ van Jörg Haider.

In een recent interview met Michiel Romeyn liet hij weten het wel te zien zitten om een vervolg te geven aan Jiskefet. "Waarom doen jullie dat dan niet?" werd hem gevraagd. Zijn antwoord kwam niet geheel uit de lucht vallen: "Het kan in deze tijd simpelweg niet meer. Vroeger gooiden we een tape door de brievenbus, en het werd uitgezonden."

Televisiezenders hebben tegenwoordig echter te maken met compliance-afdelingen en hijgende adverteerders. Bovendien zorgt de opkomst van sociale media ervoor dat elk fragment onder een strikte morele loep ligt. Wat er overblijft? Het moderne tv- en theaterlandschap: veilig en voorspelbaar – de melatonine onder de humor.

Waar Hans Teeuwen vroeger in elk theater naar hartenlust erop los kon provoceren, blijven die deuren tegenwoordig gesloten voor de nieuwe lichting provocateurs. Stand-upcomedian Rogier Kahlmann ondervindt het aan den lijve: zijn voorstelling Trigger Warning wordt door Nederlandse podia met een scheef oog aangekeken. De reden? 'Rechtse retoriek.' Zij weigeren met hem in zee te gaan.

Maar hoe bepaalt men waar artistieke vrijheid ophoudt en iemands 'recht' om niet gekwetst te worden begint? Is het eerlijk dat podia als een soort poortwachters van het morele gelijk kunnen beslissen een cabaretier uit te sluiten, omdat his programma niet past bij het heersende gedachtengoed? Juridisch gezien staan ze in hun recht; theaters zijn immers niet verplicht iedereen te boeken. De economische wetten van de cultuursector bepalen het aanbod. En toch voelt het als een verlies voor het vrije woord.

Als ruimdenkend mens beland je in een gecompliceerde spagaat: zo schaar ik mij aan de ene kant achter progressieve idealen; ik sta volledig achter het beschermen van minderheidsgroepen en ben fel tegen systematisch racisme en seksisme. Maar ook artistieke vrijheid en ruimte bieden aan andersdenkenden staan hoog in het vaandel.

"Die opmerking over Epstein was wel erg, hè?" zegt de vriend enkele weken later. Hij geeft aan te walgen van wat de slachtoffers is aangedaan en het jarenlange beschermen van de betrokken partijen. Het zit hem hoog.

Er komt geen einde aan zijn betoog, waarop ik hem onderbreek:

"Ach joh, het was maar een grapje, toch?"