Vrijheid is fragiel en vraagt onze inzet, kijk maar eens drie landsgrenzen verder

co-auteurs: Tatiana Kochubinska en Maxim Tyminko

Zes jaar geleden, gingen mensen in Belarus naar de stembus met hoop op verandering. Wat volgde was een ongekende protestbeweging die uiteindelijk met harde hand werd neergeslagen. Inmiddels is Belarus uit de krantenkoppen verdwenen, maar zitten veel demonstranten van toen nog steeds lange gevangenisstraffen uit en worden er nog steeds mensen gearresteerd. Wie geeft om vrijheid in Europa, doet er goed aan deze mensen niet te vergeten.

In augustus 2020 gingen mensen met witte armbanden om naar de stembus om de zittende president Aljaksandr Loekasjenka weg te stemmen. Loekasjenka had na zijn eerste verkiezing in 1996 het land in een dictatuur veranderd, waarin zijn verkiezingsoverwinningen vooraf vast stonden. Ook in 2020 zette hij zijn uitdagers vast. Maar hij maakte de fout om de vrouw van één van zijn rivalen wel te registreren als presidentskandidaat, vastgeroest als hij was in zijn illusie dat niemand op een vrouw zou stemmen. De hoop op verandering in Belarus werd in de loop van augustus tot een volksbeweging, gedragen door vrouwelijk leiderschap. “Vrouwen leidden de Belarusische samenleving uit haar verstarring en gaven de aanstoot tot de grote demonstraties in de weken die volgden,” in de woorden van Belarusische filosofe Olga Shparaga.

Maandenlang gingen duizenden de straat op, ondanks arrestaties, extreem geweld en het gevangen zetten of in ballingschap dwingen van de gezichten van de protesten. Tot het uiterste getergd, bleven de demonstranten vreedzaam, maar uiteindelijk konden zij niet tegen de repressie op. Het regende gevangenisstraffen van meer dan tien jaar voor mensenrechtenactivisten, oppositiepolitici, journalisten die de waarheid probeerden te schrijven. En die repressie gaat door tot de dag van vandaag. Arrestaties vinden plaats op de meest absurde gronden: het overmaken van een donatie aan een goed doel, het deelnemen aan een volkstuinvereniging, het organiseren van een picknick, maar ook om ernstige zaken als het uitspreken tegen of saboteren van de Belarusische facilitatie van de Russische invasie van Oekraïne.

De enige keer dat Belarusische politieke gevangenen afgelopen jaar nog de krantenkoppen haalden, was in de door de Amerikanen uitonderhandelde vrijlatingen en daarmee verbonden gedwongen deportaties. Elk teruggekregen leven telt, maar in het grote plaatje is het niet meer dan dweilen met de kraan open. Het Belarusische regime schuift onwelgevallige gevangenen de grens over en arresteert met de andere hand een reeks minder bekende landgenoten.

Dit is waarom het zo belangrijk is om de mensen die nog vast zitten niet te vergeten. Veel grote namen zijn vrijgelaten: Loekasjenka’s uitdagers, de leiders van de volksbeweging en prominente mensenrechtenactivisten, zoals nobelprijswinnaar Ales Bialiatski. Maar dat maakt het des te belangrijker om op te staan voor de onbekende mensen die nu nog vastzitten of gearresteerd worden. Het is noodzakelijk niet te vergeten dat er midden in ons continent mensen gevangen zitten alleen omdat ze vrijheid nastreven en maatschappelijk een rol willen spelen. Die bewustwording is ook belangrijk omdat we vrijheden te gemakkelijk als vanzelfsprekend zien, terwijl we ook in de VS, de EU en in ons eigen land zien hoe belangrijk het is vrijheid actief te blijven verdedigen. Wij denken dat kunst een stem kan geven aan deze noodzakelijke solidariteit en bewustwording.

Als Belarusische, Oekraïense en Nederlandse kunstenaars en activisten roepen we alle mensen die weten dat vrijheid actieve inzet nodig heeft op om mee te doen aan onze kunstperformance op 19 september op de NDSM-werf in Amsterdam. Deelnemers worden uitgenodigd een masker te dragen van iemand die om politieke redenen in Belarus vastzit en het verhaal van deze persoon te leren kennen. Met eenvoudige huishoudelijke voorwerpen - potten, pannen, blikjes, deksels - maken de deelnemers één collectief geluidslandschap: een tijdelijke stem voor mensen die zelf het zwijgen zijn opgelegd. Deelnemers worden tot makers van het kunstwerk, dat eenmalig is en tegelijkertijd het debat over vrijheid en de solidariteit met mensen in Europa die voor hun liefde voor vrijheid boeten, laat voortzetten: omdat het omgezet zal worden in een rondreizende audio-visuele installatie.

Kunst zal uiteindelijk niet voldoende zijn om mensen vrij te krijgen, maar van vrijgelaten Belarusische gevangenen, familieleden van degenen die nog vastzitten en vanuit vrijheidsbewegingen over de hele wereld door de geschiedenis heen, weten we hoe belangrijk solidariteit is. Wat hier kan overkomen als een futiele daad of een leeg gebaar, kan een wereld van verschil betekenen voor iemand die daardoor weet niet vergeten te zijn. Dit is ook waarom prominente vrijgelaten politieke gevangenen als Ales Bialiatski en advocaat en schrijver Maxim Znak en denkers als Olga Shparaga dit project steunen. Daarnaast hopen we ook dat de deelnemers zelf deze ervaring op het snijvlak van kunst en mensenrechten ervaren als een collectief teken van verantwoordelijkheid voor de vrijheid. Dat men elkaar in de ogen kijkt na de performance en weet op wie je kunt rekenen als vrijheid onder druk staat.

Aanmelden voor de performance Make Noise – A Percussion Piece kan op https://makenoise.art

Auteurs:
Maxim Tyminko (Amsterdam) is Belarusisch kunstenaar, curator en webdeveloper en de bedenker achter de performance van 19 september.
Tatiana Kochubinska (Kyiv) is Oekraïens curator, schrijfster en kunsthistorica. Samen met Tyminko maakt ze deel uit van het kunstenaarscollectief antiwarcoalition.art.
Christie Miedema (Utrecht) is Nederlands campagnevoerder voor mensenrechten en zet zich al twintig jaar in voor Belarus, de afgelopen twaalf jaar namens Libereco – Partnership for Human Rights.