Voorkom achteruitgang van de democratie, bescherm de Wet open overheid

Door: Linde Berger en Serv Wiemers

Terwijl democratieën wereldwijd instorten, hebben we het in Nederland over het inperken van de Wet open overheid (Woo). Dit is niet alleen opvallend, maar ook gevaarlijk. Als een van de belangrijkste onderdelen van onze democratische rechtsstaat zou de Woo juist hetgeen moeten zijn dat we willen beschermen. Hoe staat het er momenteel voor met de uitvoering en de bestaanszekerheid van de Woo in een wereld waar de democratie onder druk staat?

Al vier jaar is in Nederland de Wet open overheid  van kracht. Op 1 mei 2022 verving de Woo de Wet openbaarheid van bestuur, Wob, die toen ruim 40 jaar oud was. Inmiddels hebben 139 landen over de hele wereld een wet die publieke toegang tot overheidsinformatie regelt. Internationaal wordt dit recht ook erkend als mensenrecht, door de Verenigde Naties, de Raad van Europa en binnen Sustainable Development Goal (SDG)16.

Tegelijkertijd gaat de democratie internationaal achteruit. In meerdere landen worden momenteel de belangrijkste instituties voor een democratische rechtsstaat, zoals vrije pers, eerlijke verkiezingen, rechtbanken en burgerrechten, aangetast. Volgens het meest recente V-Dem Democracy Report 2026 leeft nog maar 26% van de wereldbevolking in democratieën. Twintig jaar geleden was dit nog 50%. Van deze 26% leeft nog maar 7% in een democratische rechtsstaat. Een systeem dat deels berust op de toegang tot overheidsinformatie. Tegenwoordig behouden veel autocratieën hun macht door middel van het controleren van informatie in plaats van door de gewelddadige onderdrukking van de oppositie.

Om in Nederland geen situatie te krijgen van ernstige democratische achteruitgang is het belangrijk dat de Woo wordt beschermd. De wet staat namelijk onder druk. Een aantal politici spraken zich vorig jaar uit voor inperking van de Woo. Zo stelde het ministerie van Binnenlandse Zaken in een brief aan de formateur voor de Woo te ‘vereenvoudigen en begrenzen’ en noemde Henri Bontenbal de Woo ‘een doorn in het oog’.

De Wet open overheid is het belangrijkste instrument waarmee burgers, onderzoekers en journalisten inzage krijgen in hoe de overheid werkt. Maar hoewel de democratische rechtsstaat wereldwijd, ook in lang gevestigde democratieën, achteruitgaat en er een dreiging voor de democratie ontstaat, staan politici gek genoeg niet te springen om de Woo zo goed mogelijk uit te voeren. Het huidige kabinet claimt wel meer transparantie te willen en de Woo niet te willen inperken. Maar in hoeverre wordt de Woo genoeg beschermd wanneer kritiek komt vanuit de politici zelf? Hoe kan de Woo een ‘doorn in het oog’ zijn, terwijl open overheidsinformatie zo belangrijk is bij het controleren van de overheid?

Er wordt veel gekeken naar de kosten en lasten van de Woo, terwijl de baten hoog zijn. De totale schatting van het onderzoek ‘De Baten van Transparantie’ van Open State Foundation en IMI komt uit op 4,4 miljard euro per jaar aan maatschappelijke baten van transparantie. Hiervan komt 730 miljoen per jaar vanuit de Woo. Dit is opvallend, omdat de lasten van transparantie veel lager liggen. Uit het onderzoek van Sira Consulting naar de lasten van de afhandeling van Woo-verzoeken kwam 150 miljoen euro aan lasten voor de gehele overheid. Dat is inclusief personeelskosten, kosten voor software en dwangsommen. Een schijntje vergeleken met de baten! De Wet open overheid is dus, naast dat het een essentieel onderdeel is van onze democratische rechtsstaat, ook best lucratief voor de maatschappij.

Hoewel de Woo zeer waardevol is voor overheidstransparantie, kan er in de afhandeling van de Woo-verzoeken nog een hoop beter. Zo wachten verzoekers namelijk eindeloos lang  op de afhandeling van hun verzoek bij een ministerie. Dit terwijl de maximumtermijn van afhandeling 28 dagen is (met verlenging naar in totaal 42 dagen bij omvangrijke of gecompliceerde verzoeken). De Rijksoverheid overschrijdt deze maximale termijn ieder jaar sinds de invoering van de Woo in 2022. De maximale termijn van de voorganger van de Woo, de Wob, werd ook steeds overschreden. Vanaf 2021 liep het gemiddelde aantal dagen van beantwoording steeds op. Maar sinds afgelopen jaar is een trendbreuk te zien. In 2025 heeft de Rijksoverheid gemiddeld 143 dagen gedaan over het beantwoorden van een Woo-verzoek. Dit is een forse daling ten opzichte van 2024; toen deden ze er 188 dagen over. Hoewel 143 dagen nog steeds ruim boven de maximale termijn zit, is dit een positieve ontwikkeling. Maar zal deze trend zich zo voortzetten? We zien nu een zwaluw, maar is er ook sprake van een zomer?

We moeten de Woo in ieder geval beschermen tegen inperkingen en vereenvoudigingen en we moeten verbeteringen, zoals de kortere beantwoordingstermijnen, aanmoedigen. Eenieder kan door middel van de Woo de overheden en politiek controleren en daarnaast ook participeren. Dit zijn essentiële onderdelen voor een goed functionerende rechtsstatelijke democratie. Wanneer politici, journalisten, belangenorganisaties en burgers zich hardmaken voor de Woo, maken ze zich ook hard voor de democratie zoals we die nu hebben. Nederland staat wereldwijd op plek 18 van de V-Dem index. Dit is best goed, maar niet iets om voor lief te nemen. Juist op het gebied van participatie, dat waar de Woo voor staat, scoren we een trieste 50ste plek. In een wereld die democratisch gezien achteruitgaat, moet de Woo onder de vleugels genomen worden.