VVD'ers met angst voor een zogenaamd radicale Klaver? Bekijk deze toespraak eens

Jesse Klaver treedt in ieder geval niet in de voetsporen van P.J. Troelstra, voorman van de Sociaaldemocratische Arbeiderspartij, voorloper van de PvdA, aan het begin van de vorige eeuw. Die sprak met het grootste gemak anderhalf tot twee uur achtereen. Klaver hield het vrijdagavond in de Bossche Azijnfabriek bij een kwartiertje.

Bij CDA, D66 en VVD schijnt vreugde te heersen over de toespraak van Klaver. Dilan Yesilgöz noemde zijn woorden zelfs "moedig". En dat terwijl Klaver toch duidelijk maakte dat bezuinigingen op de zorg en de sociale voorzieningen onder geen beding steun van GroenLinks-PvdA zullen krijgen. Dat is een ferme rode lijn.

Het zal ongetwijfeld niet lang duren of Klaver krijgt weer het verwijt naar zijn hoofd dat hij radicaal is en niet constructief. En dat het partijbelang bij hem boven het landsbelang gaat. En dat hij geen pijn kan nemen terwijl dat toch in deze moeilijke tijd niet te vermijden valt. Terwijl dat pijn nemen natuurlijk niet bij partijen terecht komt maar bij gewone burgers. Er wordt nu al gespeculeerd over een eventuele verhoging van het eigen risico in de zorg. Dit betekent dat die door nog meer mensen met een kleine portemonee gemeden zal worden, terwijl zij toch de maandelijkse verzekeringspremie moeten afdragen.

Vandaar hier vast een preventieve actie. Weet U wat een radicale en revolutionaire toespraak is? Hieronder volgt een radicale en revolutionaire toespraak. Lees en huiver. Of geniet. U zult verschillende dingen herkennen, zoals over de Eerste Kamer en ook vaststellen dat P.J. Troelstra net als Trump behoorlijk voor de vuist weg sprak als hij eenmaal de geest kreeg. Bedenk ook dat de toekomst in november 1918 net zo ongewis was als die nu in onze tijd.

Het is 11 november 1918. Een paar dagen na het afkondigen van de wapenstilstand die een einde maakte aan de vijandelijkheden van de Eerste Wereldoorlog. Troelstra is op bezoek in Rotterdam om twee toespraken te houden. De eerste houdt hij in een afgeladen Verkooplokaal. Met de pen in de aanslag zit daar de correspondent van De Telegraaf Philip Pinkhoff, tevens bekend als schrijver van revues en echtgenoot van theaterster Heintje Davids. Het is de moeite waard het verslag van Pinkhoff in zijn geheel weer te geven. Dit om Dilan Yesilgöz een voorbeeld te geven van wat nu eigenlijk een revolutionaire toespraak is.

Troelstra bracht met zijn woorden inderdaad een volksbeweging op gang maar die bleek vóór koningin Wilhelmina en tegen de revolutie. De oproep mislukte. Het uiteindelijk resultaat was dat zijn SDAP twintig jaar lang van regeringsverantwoordelijkheid uitgesloten bleef.

Dit is het verslag:

Daarna nam mr. P. J. Troelstra het woord. Nog nooit, aldus spreker maakte hij een vergadering van zoo groote beteekenis mede  als heden. We komen niet samen om te spreken over enkele eischen, doch we zijn hier om te spreken over het groote moment, dat ons arbeiders de macht in handen zal geven. (Donderend hoera). De groote gebeurtenissen in het buitenland hebben de bourgeoisie en de arbeiders aan het denken gebracht. Welk een groote machtsverschuiving zien we in de laatste veertien dagen in Rusland, Hongarije, Bulgarije, Oostenrijk en Duitschland. In verband met Oostenrijk brengt spreker hulde aan den moordenaar van 'n reactionair minister, zijn partijgenoot en vriend Fritz Adler. In Duitsland zien we hoe de Junkerpartei en de groot-industrieelen die het keizerdom zich ten nutte maakten voor hun winsthonger, de menschen die Duitsland in den oorlog hebben gebracht, vallen. De keizer en alle kleine potentaten zijn gevlucht en uit hetzelfde paleisraam, van waaruit de keizer eens zijn bekende anti-socialisten speech hield, wappert thans de roode vlag. (Donderend gejuich). Terwijl de keizer moede en uitgeput de grens met moeite bereikt, komt in de plaats van Bismarck onze partijgenoot Ebert. (Toejuichingen)¨

Een stem: Dat moest Liebknecht zijn.

In de arbeidersklasse begint het in menig hart te juichen. Eindelijk komt de tijd van een eigen politieke macht. (Langdurige toejuichingen). Men vraagt zich in de kringen van fabrieks- en andere heerschende klassen met bange zorgen af: wat zal de toekomst baren? Het Nederlandsch socialistisch proletariaat zal er voor zorgen, dat die toekomst aan hem is. Als oorzaken hiervoor wil spreker noemen een oorlogstijd waarin het proletariaat bitter heeft geleden, een tijd van honger en ellende, een tijd waarin een kapitalistische regeering door uitvoerpolitiek gelegenheid gaf aan oorlogswinstmakers en kettinghandel om het volk uit te hongeren. Die revolutiegeest komt na een tijd waarin een slappe regeering en een slappe Kamer tevergeefs trachtten iets afdoends voor de levensmiddelenvoorziening tot stand te brengen.

Wij hebben gevoeld wat voor het Nederlandsche volk het groote ongeluk was. Een regeering met ouderwetsche denkbeelden omtrent economie, alles wat zij gedaan hebben, deden zij door omstandigheden gedwongen, ging in tegen hun eigen stelsel. Hoe kan het dan goed zijn? Maar na elke mislukking zeiden zij: "Nu kan je zien wat het socialisme in de staat uitwerkt." Maar wat zij gaven was Ersatzsocialisme. Wij hebben een vreeselijken tijd achter den rug. Het begon langzamerhand de vraag te worden: in welken toestand bevindt zich het Nederlandsche volk? Eerst was er een toestand van woede, daarna een toestand van verdooving maar nu met den wapenstiltand worden alle belemmeringen opgeheven. We hebben een krachtige regeering noodig, een die niet voor het kapitaal maar aan de levensbelangen van het arbeidende volk werkt.

Ook hier zien wij een stelsel uiteenvallen, dat ook in Oost- en Midden Europa ineenstortte, het militarisme. De handhavers van het stelsel, zien we nu de eerste slachtoffers van hun eigen stelsel worden. De diepe kern van wat in den Harskamp en elders heeft plaatsgevonden (een soort muiterij van soldaten die naar huis wilden, H.v.d.H) is: deze menschen verdragen niet langer het stelsel van pesten en slavernij. Zij hebben in hun hart de gehoorzaamheid aan de bezittende klasse opgezegd. Een klasse van heerschers voelt hun stelsel van georganiseerd geweld wegvallen. De Nederlandsche bourgeoisie heeft afgedaan. (Luide toejuichingen).

Een stem: Was het maar waar.

Spreker vervolgde: Vertrouw op uw klasse en uw eigen macht en het zal waar zijn. (Toejuichingen). Wat is, zoo vroeg spreker een revolutie? Deze vraag wekt verschillende gewaarwordingen. Men denkt aan anarchie, geweld, oproer. Wij sociaal-democraten vatten het zoo op, dat de oude heerschende klasse valt en dat een nieuwe klasse, die in staat en rijp is om te regeeren, het bestuur overneemt. Als u dat inziet, zult u met mij instemmen. In Nederland is thans een revolutionairen toestand. De revolutionaire taak van het Nederlandsche proletariaat is hun organisatie trouw te blijven. Zien wij wat het buitenland ons leert. Wij hebben gejubeld toen de revolutie uitbrak. Rusland is ondanks alles een democratische republiek geworden. En wat er ook moge gebeuren, het 'ancien regime' keert niet terug. Spreker zal niet de staf breken over Lenin en zijn partijgenooten. Spreker heeft te Stockholm de vreeselijke moeilijkheden gezien waarmee de Russische revolutie te kampen had. En ondanks haar fouten wil spreker die dichter staat bij de Mensjewieken (Russische sociaaldemocraten en felle tegenstanders van Lenin, H.v.d.H) dan bij de Bolsjewieken hen niet veroordelen. Het uiteenjagen van de grondwettelijke vergadering acht hij echter een groote fout.

Ik zal, aldus spreker de laatste zijn die de misdaden van de Bolsjewieken zal verdedigen. Maar wij Nederlanders kunnen daaruit leeren hoe het niet moet. Wij zullen niet worden naäpers van de Russische Bolsjewieken. Wij steunen niet op geweld. Als de bourgeoisie maar wil inzien dat de historische ontwikkeling ons democraten de macht geeft, willen wij langs organisatorischen weg, niet door anarchie, aan het volk de zegeningen van het socialisme brengen.

Kolthek eischte in een motie dat de muiters (van de Harskamp, H.v.d.H) niet moeten gestraft worden maar in het eerste deel van de motie keurde hij hun daden onder protest van zijn partijgenoot Ravesteyn allesbehalve goed. Het verschil tusschen die twee is van groot belang. Kolthek met zijn syndicalisten komt daardoor tegenover de Tribunisten (voorlopers van de communistische CPN, HvdH) te staan, dus aan de zijde van de SDAP. Dit kan grote gevolgen hebben. Kolthek heeft achter zich een bona fide arbeidersbeweging en Ravesteyn, die Rusland hier wil overbrengen, heeft slechts een partij van 1039 leden. Zij hebben tien jaar geleden gezegd: "Wacht slechts een poosje". We wachten nu en hoewel deze tien jaren zeer troebel waren en dus uitermate geschikt om in te viscchen, tellen ze slechts een zeer gering aantal leden. Moeten we nog tien jaar wachten? (Interrupties, gefluit en bravogeroep). Het oogenblik is te groot om te schelden. De socialisten in Rusland brachten aan een bevolking van analfabeten een socialistische maatchappij waar zij nog niet rijp voor waren.

Een stem: En met succes.

Mr. Troelstra: Ik zal hier de waarheden zeggen die ik meen te moeten zeggen. Het oude slechte stelsel werd kapotgemaakt; voor het nieuwe socialistische stelsel was de maatschappij nog niet rijp, dus doen ze het nu zonder stelsel. Den grootgrondbezitter werd zijn grond afgenomen om hem aan de arbeiders te geven waardoor een nieuwe categorie grondbezitters ontstaan, die erger saboteeren dan de ergste voedsel verknoeiende boer in Nederland (Talrijke protesten). De arbeiders begrijpen dat we dit slecht voorbeeld niet moeten volgen. Wij maken geen revolutie voor een zekere categorie van het Nederlandsche volk maar voor het geheele Nederlandsche volk en dus revolutie zonder anarchie.

Geroep: Wij hebben honger en jij niet.

Spreker vervolgt: Met een ironisch gevoel begin ik aan de bourgeoisie-pers. Toen na afloop van de verkiezingen vier revolutionaire socialisten in de Kamer kwamen, was het aardig te lezen hoe beroerd Troelstra het zou krijgen. Zij hadden hem al in het nauw gebracht tussen bolsjewieken en burgerlijke partijen. De bourgeoisie is op het oogenblik als de dood voor een bolsjewistische revolutie. Wie zal hen behoeden als het leger hen ontvalt? Het antwoord: de socialistische partij. (Geroep: Jij Troelstra).

Er ontstaat eenig tumult in de zaal waardoor het noodig blijkt eenige aanwezigen onder heftig lawaai te verwijderen.

Als de storm bedaard is, vervolgt spreker: Troelstra zit ten slotte niet beklemd maar de bourgeoisie. Wij zullen de waterleiding, de gasleiding, de voedselvoorziening ontzien want we weten dat onze eigen partijgenooten er het meest onder lijden als dat gesaboteerd wordt. Wij zijn tegen de onberedeneerde geweldsmacht. Wij willen een revolutie langs organisatorischen weg.

Vervolgens bespreekt mr. Troelstra ironisch het hoofdartikel van de NRC. Nog nooit heeft spreker een zoo waarderend hoofdartikel gezien maar ik moet den heer Nijgh (eigenaar NRC, H.v.d.H) teleurstellen want het program is lang niet mooi genoeg. Voor de afschaffing van de Eerste Kamer is grondwetsherziening noodig. Daarvoor hebben we geen tijd. In dit opzicht ben ik dus devolutionair, maar het eigenlijke staat er niet op. De arbeidende klasse grijpt thans naar de politieke macht. Dat staat niet op het program, omdat het niet van een stad kan uitgaan.

U begijpt dat een reusachtige omwenteling niet met dit program genoegen neemt. Op het congres zal overwogen worden of de Nederlandsche Moderne Arbeidersbond het aanzien zal geven aan arbeiders- en soldatenraden. (Luid applaus). Men houdt die raden voor een bolsjewistische instelling. Niets is minder waar. Reeds lang voor de revolutie werden deze raden opgericht. Voor het oprichten van deze raden bestaat hier echter geen noodzaak maar met deze raden kunnen wij in een minimum van tijd groote hervormingen doorvoeren.

Er moet nu een nieuwe macht aan de regering komen. Daarvoor is de georganiseerde vakbeweging goed. Ten bewijze van hoe goed de arbeiders- en soldatenraad werkt leest spreker voor hoe te Kiel de onttroonde officieren door hun manschappen beter worden behandeld dan deze vroeger hen behandelden. Hij geeft nog tal van voorbeelden van den goeden invloed der arbeiders- en soldatenraden en concludeert dat de instelling daarvan nog iets anders is dan de regeering vragen of ze asjeblieft eenige hervormingen wil instellen. Wat we hebben moeten is: ten eerste een opperte arbeiders- en soldatenraad voor geheel Nederland, ten tweede arbeiders en soldatenraden in de steden. Als dat aangenomen is dan wordt dat de opperste regeering in Nederland. (Luide toejuichtingen)

Wij eischen niet. Wij nemen. Dat is een historisch feit. Heeren van de bourgeoisie! Voegt u naar de wenschen van de arbeiders- en soldatenraden als ze straks zijn opgericht. En als men ons vraagt: wat geeft jullie het recht om de regeering in handen te nemen, je vertegenwoordigt toch maar een gedeelte van het Nederlandsche volk? Dan antwoorden we: Een rechtsgrond vinden we in onze noodzakelijkheid en onze onmisbaarheid. Als wij het niet doen, dan gebeurt het niet. In de geschiedenis komt het meer voor dat een minderheid de historische ontwikkeling moet bevorderen. En nu vragen we Ruys en zijn menschen: op wie wil je steunen? Zal het leger ons gehoorzamen of u? (Langdurige toejuichtingen.

En thans doen we een beroep op u, arbeiders, op u bouwen we, we hebben een rustigen tijd van organisatie achter ons waarin we gedaan hebben wat gedaan kon worden maar wij werkten niet boven onze kracht. Wij hebben de massa politiek besef gegeven, thans zeg ik u: een groote tijd breekt voor u aan. We richten de maatschappij in volgens uw idealen, vertrouw uw organisatie en ik mag veilig zeggen dat ik en mijn vrienden, welke beleedigingen ze ons ook naar het hoofd smijten, steeds uw vertrouwen waardig zijn geweest. Wij staan nu aan den vooravond van een groote dad die het gloriepunt zal worden in de geschiedenis van Nederland (Langdurige toejuichtingen).

Einde verslag.

Naschrift: voor wie er niet genoeg van kan krijgen hier de letterlijke tekst van Troelstra´s toespraak in Het Volk, dagblad voor de Arbeiderspartij, van 12 november 1918

Over Troelstra´s opmerkingen aan het adres van de heer Nijgh het volgende: diens liberale NRC had in de ochtend voor Troelstra´s toespraak een hoofdartikel geschreven over ¨De arbeiderseischen¨. Daarin werd het sociale programma van Troelstra´s SDAP met sympathie besproken. In grote delen daarvan konden ook niet-socialisten zich vinden.  

Voor het overige ben ik van mening dat het toeslagenschandaal niet uit de publieke aandacht mag verdwijnen en de affaire rond het Groninger aardgas evenmin, zeker nu de laatste putten open blijven en Friesland zo'n schandalige compensatie is geboden voor het toestaan van nieuwe boringen.

Beluister Het Geheugenpaleis, de wekelijkse podcast van Han van der Horst en John Knieriem over politiek en geschiedenis. Nu: TBS.