Vier jaar later: vrouw, leven, vrijheid is nog altijd springlevend

Vier jaar geleden, in september 2022, stierf de 22-jarige Mahsa Amini in Teheran. Haar dood leidde tot een golf van woede en protest die zich in korte tijd over heel Iran verspreidde. Vier jaar na haar dood is de naam Mahsa Amini uitgegroeid tot een van de bekendste namen uit de recente geschiedenis van Iran.

Mahsa Amini was een 22-jarige Iraanse vrouw die in september 2022 na haar arrestatie door de zedenpolitie in Teheran overleed. Haar dood werd het begin van een protestbeweging die al snel veel groter werd dan het protest tegen haar dood alleen.

De drie woorden die het gezicht van deze beweging werden, waren: Vrouw, Leven, Vrijheid.

De leus Jin, Jiyan, Azadî bestond al vóór 2022 en kende een geschiedenis binnen Koerdische vrouwenbewegingen en politieke stromingen die verbonden zijn met het gedachtegoed van Abdullah Öcalan. Maar na de dood van Mahsa Amini kreeg de leus in Iran een veel bredere betekenis. Het werd een gemeenschappelijke taal voor miljoenen Iraniërs die zich verzetten tegen onderdrukking, dwang en het gebrek aan vrijheid.

De protesten bleven niet beperkt tot één stad, één bevolkingsgroep of één politieke stroming. Vrouwen en mannen, jongeren en ouderen, mensen uit verschillende sociale en etnische groepen sloten zich aan. In steden door het hele land gingen mensen de straat op. Vrouwen deden hun hoofddoek af, verbrandden die soms publiekelijk en knipten hun haar af. Anderen riepen de leus vanaf balkons of vanuit hun auto. Voor veel mensen werd Vrouw, Leven, Vrijheid een manier om niet alleen tegen de verplichte hijab te protesteren, maar tegen een systeem waarin de staat verregaande controle uitoefent over het dagelijks leven van burgers.

De autoriteiten reageerden met harde repressie. Demonstranten werden gearresteerd, velen raakten gewond en er vielen doden. Duizenden mensen werden opgepakt. De protesten werden uiteindelijk grotendeels neergeslagen, maar de ideeën en de beelden van die maanden verdwenen niet. Dat is belangrijk, want de verplichte hijab werd door de protesten niet afgeschaft.

Na de massale protesten werd de zichtbare aanwezigheid van de zedenpolitie op straat op sommige momenten minder. Dat betekende echter niet dat de wettelijke verplichting verdween. De staat bleef vrouwen verplichten de hijab te dragen en zocht daarnaast naar andere manieren om die verplichting te handhaven.

Steeds vaker werd technologie ingezet. Camera’s in steden werden gebruikt om vrouwen die zonder hoofddoek op straat verschenen te identificeren. Sommige vrouwen kregen waarschuwingsberichten per sms en werden met juridische stappen bedreigd. Auto’s konden in beslag worden genomen en bedrijven konden worden gesloten wanneer vrouwen daar zonder hijab werden gezien.

In april 2024 begon de Iraanse politie opnieuw met een grootschalige handhavingscampagne, bekend als het Noor-plan. Daarmee keerde de controle op het dragen van de hijab opnieuw zichtbaar terug op straat en werden vrouwen die de verplichte kledingvoorschriften overtraden opnieuw geconfronteerd met arrestatie en andere vormen van repressie.

Ook politiek en juridisch bleef de kwestie voortbestaan. Het Iraanse parlement nam in september 2023 de zogenoemde wet op ‘Hijab en Kuisheid’ aan, met zware straffen voor overtredingen. Na een langdurig juridisch proces werd de wet in september 2024 goedgekeurd door de Raad van Hoeders. De uitvoering ervan werd later opgeschort. Maar opschorting betekende niet dat de verplichte hijab werd afgeschaft.

De afgelopen jaren waren er momenten waarop de handhaving minder zichtbaar was, onder meer door andere veiligheids- en nationale prioriteiten. Maar dat moet niet worden verward met een fundamentele verandering van beleid. De wettelijke verplichting bleef bestaan. Toch is het straatbeeld in Iran veranderd.

Wie vandaag door Teheran of andere Iraanse steden loopt, kan vrouwen zien die zonder hoofddoek over straat gaan. Voor een buitenstaander kan dat misschien lijken alsof de situatie fundamenteel is veranderd. Maar voor veel van deze vrouwen betekent het niet dat zij volledige vrijheid hebben gekregen. Zij weten dat ze nog altijd de wet overtreden en dat de gevolgen kunnen variëren van waarschuwingen en boetes tot arrestatie, inbeslagname van hun auto of andere vormen van druk.

Verzet hoeft niet altijd luid te zijn. Soms bestaat het uit een vrouw die haar hoofddoek afdoet voordat ze haar huis verlaat. Uit iemand die met onbedekt haar door de stad loopt. Uit een vrouw die zelf bepaalt wat ze aantrekt, met wie ze omgaat en hoe ze haar leven wil leiden.

Vier jaar na de dood van Mahsa Amini ziet de beweging er anders uit dan in het najaar van 2022. De grote demonstraties van toen zijn verdwenen uit het straatbeeld. Maar de vraag die de beweging op gang bracht, is niet verdwenen.

‘Vrouw, Leven, Vrijheid’ is niet alleen de naam van een protestbeweging uit het verleden. Het is nog altijd een eis. Het is nog altijd verzet. En het leeft nog altijd.