Van verzorgingsstaat naar voedselbank: armenzorg 2.0

Schagerbrugger Frank van Loo bestudeerde jarenlang de armoede en de daarmee verbonden armenzorg in de negentiende en twintigste eeuw in Nederland, en in het bijzonder die van de Noordkop. Hij verbaasde zich erover dat in een welvarende maatschappij als de onze nog steeds een omvangrijke groep mensen arm is. Van Loo vroeg zich af of we weer ‘terug’ gaan naar de ouderwetse armenzorg.

In Nederland bestaat, in de terminologie van Van Loo, een steeds grotere groep ‘relatief gedepriveerden’. Dat is een groep die voldoende eten (soms van de voedselbank), kleding en huisvesting heeft, maar meer ook niet. Om in het maatschappelijk leven mee te doen is meer nodig. Het is een groep met slechte vooruitzichten door opstapelende problemen. Vaak kampen mensen met grote schulden en met psychische en lichamelijke klachten. Een kleine huurschuld kan uitgroeien tot een enorme achterstand, doordat incassobureaus en deurwaarders proberen toch nog ‘veren te plukken van kale kikkers’.

Van Loo wijst in zijn boek Arm in Nederland 1815-1990 op processen als deregulering, decentralisatie en privatisering. Volgens hem zijn we op weg naar een steeds kleiner ‘ministelsel’ van sociale zekerheid. In zijn optiek is dat het gevolg van de samenwerking tussen liberalen (VVD en D66), christendemocraten (CDA) en sociaaldemocraten (PvdA). Niet alleen landelijk, maar ook lokaal, bijvoorbeeld in Hollands Kroon, is zo’n tendens duidelijk waarneembaar. Een partij als Senioren Hollands Kroon (SHK) stelde enkele jaren geleden zelfs dat mensen die door ‘eigen schuld’ in de problemen komen geen ondersteuning moeten krijgen. Dat klinkt niet erg solidair, maar is duidelijk door neoliberale beginselen ingegeven.

Toch is solidariteit het meest in het oog springende kenmerk van sociale zekerheid. Solidariteit betekent dat de zwakkere door de sterkere wordt geholpen. Solidariteit betekent ook dat de rijke een deel van zijn rijkdom afstaat aan de arme medemens. De overheid zou de bewaker moeten zijn van de solidaire bereidheid in onze samenleving.

De geschiedenis leert dat de negentiende-eeuwse overheid probeerde zoveel mogelijk ‘hinderpalen en beletselen’ weg te nemen om de economie te laten groeien en het economisch liberalisme ruim baan te geven. Met als gevolg een grote groep slecht betaalde arbeiders, die in opstand kwam en door veel strijd sociale zekerheden wist te verwerven. Anno 2026 worden door overheden opnieuw beletselen en hinderpalen opgeruimd. Marktwerking is overal aanwezig. Voorheen publieke taken worden nu uitbesteed aan particuliere bedrijven die uit zijn op een zo groot mogelijke winst. Zelfs ziekenhuizen worden verkocht aan op winst beluste ondernemers.

Een ministelsel van sociale zekerheid zorgt voor toenemende ongelijkheid. Die uit zich niet alleen in een scheve inkomensverdeling, maar veroorzaakt ook een tweedeling in de gezondheidszorg. Dat zien we in het marktgerichte stelsel van zorgverzekeringen. Veel medische behandelingen gaan gepaard met ‘eigen bijdragen’ of vallen onder het ‘eigen risico’. Dit stelsel heeft liberaal-economische trekken en geeft alle ruimte aan ‘zorgcowboys’.

Gezondheidszorg behoort echter een publieke voorziening te zijn die voor alle mensen op Nederlands grondgebied toegankelijk moet zijn, of men nu zorgafhankelijk is door eigen schuld of niet. Tegenwoordig zijn er mensen die de tandarts of het ziekenhuis mijden omdat dat een te grote aanslag op hun budget zou betekenen. Frank van Loo zag, toen hij zijn boeken schreef, al een terugtrekkende overheid die slecht met burgers omging en zo bijdroeg aan onverschilligheid. Mensen verloren hun interesse in de politiek en in hun medemens. De trend die hij signaleerde heeft zich helaas tot op de dag van vandaag voortgezet.

In iets andere bewoordingen heeft ook Johan Remkes (VVD) dat geconstateerd. Volgens hem is er eveneens sprake van een groeiende tweedeling in de samenleving. Remkes ziet dat zelfs als een groot gevaar voor de democratie. In rapporten van het SCP wordt deze tweedeling omschreven als het verschil tussen ‘haves en have-nots’ en ‘cans en cannots’. Zelfs bij de publieke omroep is die tweedeling waar te nemen. De meeste programma’s tonen een welvarende samenleving, waarin de grootste plaats is ingeruimd voor de ‘haves’ en de ‘cans’. Een afspiegeling van de zo diverse Nederlandse samenleving is op de buis nauwelijks te vinden. De publieke omroep verheerlijkt een kleine groep Bekende Nederlanders die zich op kosten van de belastingbetaler inschrijven voor spelletjes in verre landen en quizzen die weinig voorstellen. Ze krijgen er zelfs voor betaald. Aan de tafels van praatprogramma’s schuiven vooral draagkrachtige personen aan, die zich nauwelijks kunnen voorstellen hoe het leven in een achterstandswijk eruitziet.

In 2005 werden de eerste voedselpakketten aan arme Noordkoppers uitgereikt. Gelovige kerkgangers hadden deze samengesteld. Anno 2026 verzorgen vrijwilligers nog steeds voedselpakketten voor minder draagkrachtige mensen. Deze worden vaak in een kerkelijke ambiance uitgereikt.

Van Loo vroeg zich af of we weer teruggaan naar ouderwetse armenzorg door kerken en particulieren. Het lijkt erop dat dat zich inderdaad aan het voltrekken is. De overheid doet op dit terrein steeds minder en laat de zorg voor armen steeds meer over aan particulier initiatief…