Van seriemoordenaar tot serie-ster

Het is half tien ’s avonds. Ik open nog even TikTok voordat ik ga slapen. Ik weet het, moet ik niet doen. Slecht voor me. Ik kom terecht bij een meisje dat zich opmaakt terwijl ze vertelt over Ted Bundy. Tussen haar foundation en mascara door hoor ik over zijn jeugd, zijn eigenaardigheden en hoe hij zijn slachtoffers wist te lokken. Onder haar verhaal klinkt onheilspellende muziek. Ze bouwt de spanning op en precies wanneer ik mijn telefoon weg wil leggen, blijf ik toch kijken. Ik wil weten hoe het verder gaat.

Welkom bij true crime.

True crime lijkt tegenwoordig overal te zijn. Netflix staat vol met documentaires en series, podcasts reconstrueren moordzaken aflevering voor aflevering en op TikTok worden moorden samengevat in een paar minuten. True crime moet ons niet alleen informeren, maar ook vermaken.

Toen ik een jaar of vijftien was, kon ik uren kijken naar true crime. Inmiddels is mijn frontale kwab wat verder ontwikkeld en kijk ik er toch anders naar… Dat heeft vooral te maken met de manier waarop true crime de daders behandelt. Want naast de vraag welke mascara dat meisje eigenlijk gebruikte, bleef er na dat TikTok-filmpje nog een andere vraag door mijn hoofd spoken: Waarom krijgt degene die een leven vernietigt na de misdaad vaak meer aandacht dan degene wiens leven werd vernietigd?

Dat de dader veel aandacht krijgt, is ergens ook logisch. Bij een moord wakkert degene die iets onbegrijpelijks heeft gedaan automatisch onze nieuwsgierigheid aan. In de psychologie wordt gesproken over morbid curiosity: mensen worden juist aangetrokken tot informatie over gevaar, dood en geweld, onder andere omdat zulke informatie ons kan helpen dreiging te begrijpen. Bij de dader vragen we: wie is deze persoon? Bij het slachtoffer stellen we vaak een andere vraag: wat is er met deze persoon gebeurd? En met die eerste vraag kun je veel meer afleveringen vullen.

Kijk bijvoorbeeld naar Ted Bundy, die eerder die avond nog op mijn TikTok voorbijkwam, of naar Jeffrey Dahmer. Zij zijn niet alleen seriemoordenaars, maar ook hoofdpersonen in films, series en boeken. Het publiek leert hun jeugd kennen, hun relaties, interesses en onzekerheden. Het zijn precies de details waarmee een personage menselijk gemaakt wordt. Op zichzelf is daar niets mis mee. Maar wanneer de persoonlijkheid van een moordenaar interessanter wordt gemaakt dan de gevolgen van zijn daden, verschuift de aandacht van de misdaad naar de fascinatie voor degene die haar pleegde. 

Moderne media hebben er een enorme contentmachine van gemaakt: dezelfde moordzaak kan keer op keer in een nieuw jasje worden gestoken. Met cliffhangers, onheilspellende muziek en onthullingen wordt ervoor gezorgd dat jij blijft kijken. Zo wordt een moord niet alleen een misdaad, maar ook een verdienmodel. En kan een moordenaar tientallen jaren na zijn dood nog steeds publiek trekken.

Toch kan true crime ook iets waardevols opleveren. De Australische podcast The Teacher's Pet bracht de verdwijning van Lynette Dawson, die al tientallen jaren vermist was, opnieuw onder de aandacht. Zo kwam er nieuwe informatie aan het licht en meldden zich nieuwe getuigen. In 2022 werd haar echtgenoot veroordeeld voor de moord op haar. 

Mijn kritiek gaat dan ook over wat er van misdaadverhalen gemaakt wordt zodra ze verteld worden. Tussen het onderzoeken van een moordenaar en het creëren van een fascinerend hoofdpersonage zit een verschil. Wie een true crime zaak vertelt, draagt ook verantwoordelijkheid voor de manier waarop iemand herinnerd wordt.

Het is alleen wel heel makkelijk om die verantwoordelijkheid alleen bij de makers te leggen. Ik bleef zelf ook kijken naar dat meisje dat over Ted Bundy vertelde. En zolang wij blijven kijken naar dit soort verhalen, is het niet vreemd dat makers ze blijven vertellen.