Van 'Man, zeg er wat van' tot Jack the Ripper: de dader als hoofdpersoon

Eindelijk! Russell Brand is veroordeeld tot 10 jaar en 6 maanden gevangenisstraf. Het schild van de gevallen man, die toch God heeft gevonden in zijn gebrokenheid, heeft niet gewerkt. De rechter die de uitspraak deed, zei ook: “Whatever women wear, wherever they go, indeed whatever they drink, they retain the right to say no and to demand justice from the criminal courts when sexual predators like you, Russell Brand, act without their consent.”

Die uitspraak is een zeldzaam moment van gerechtigheid. Eén vonnis verandert de cultuur niet. Russell Brand wordt online namelijk nog behoorlijk verdedigd. Deze situatie maakt ook duidelijk waarom de campagne ‘Wij eisen de nacht op’, iets langer dan een jaar geleden gestart na de gewelddadige dood van de 17-jarige Lisa uit Abcoude, nog steeds nodig is.

In dezelfde periode werd ook de campagne ‘Man, zeg er wat van’ gestart. Die campagne ging er vooral over dat mannen andere mannen moeten aanspreken op seksistische opmerkingen. Veel mannen in mijn omgeving schoten in de verdediging, want ‘nu staan alle mannen in een kwaad daglicht’.

Sterker nog, er gingen zelfs complotten rond dat de overheid dit met opzet deed om een wig tussen man en vrouw te scheppen. In de ergste gevallen viel zelfs het woord omvolking, omdat ‘Nederlandse’ vrouwen (lees: witte vrouwen) dan geen gezonde ‘Nederlandse’ mannen meer willen daten. Want ‘als de moslims meer kinderen krijgen dan wij, verdwijnt onze open samenleving’.

Blijkbaar zit ik dan ook in een bubbel waarin behoorlijk giftige mannen rondlopen, aangezien een Ipsos-onderzoek laat zien dat 70% van de mannen vindt dat ze elkaar vaker moeten aanspreken op seksueel overschrijdend gedrag. Of dat ook gebeurt en of die mannen dezelfde definitie van seksueel overschrijdend gedrag hanteren, kunnen we het over hebben, maar dat wordt uit het onderzoek niet duidelijk.

Terug naar mijn omgeving: alleen al de oproep om jouw vrienden aan te spreken op seksistische opmerkingen was al een groot complot tegen de man. Dat terwijl ik persoonlijk nog kritiek had op die campagne. Zo werd het stokpaardje gepareerd: ‘Wat nou als die meid jouw zus, moeder etc. is?’ Ik moet eerst bij iemand horen om als mens gezien te worden? Dan pas ben ik valide genoeg voor respect?

Enfin: we leven nog steeds in een cultuur waar Jack the Ripper meer mens wordt gemaakt dan zijn slachtoffers. Hij is nog steeds de slimme, sexy sluipmoordenaar die de politie maar niet te pakken kon krijgen.

Dat de politie van toen sowieso harder liep voor een bankier dan voor een stel sekswerkers, negeren we maar gewoon. Sterker nog, volgens historica Hallie Rubenhold waren het vrouwen uit de arbeidersklasse die onterecht werden weggezet als sekswerkers, want hoeren lopen we sowieso niet voor. Doordat die vrouwen geen dak boven het hoofd hadden, wordt er ten onrechte van uitgegaan dat ze in preuts Victoriaans Londen sekswerk deden.

Ach, het was wel Londen in de 19de eeuw waar privaateigendommen regelmatig beter werden beschermd dan personen, maar wie wil dat verhaal nou horen? Als je nou een vrouw was uit een hogere sociale klasse, dan zouden we voor je lopen, aangezien je het privaateigendom bent van die rijke man. Prostituees die van iedereen en van niemand waren, waren ook niet van zichzelf. Daarom waren ze niet interessant genoeg om te beschermen. Of ze wel of geen sekswerkers waren, is niet relevant; wat relevant blijft, is het imago.

Deze context past niet in het sensationele verhaal van de slimme, sexy sluipmoordenaar die overal maar mee wegkwam. Als we die historische context er daadwerkelijk bij halen, wordt het namelijk een gortdroog verhaal over gender en economische klasse en dat de Londense politie voor geld en eigendom harder liep dan voor mensenlevens. Straks worden er verbanden naar het heden getrokken i.v.m. datacenters, klimaatverandering of de wapenindustrie. Het moet wel eventjes gezellig blijven.

Terug naar het onderwerp: de romantisering van de dader is overigens geen historisch curiosum. Ook vandaag de dag krijgen mannen die vrouwen vermoorden soms een uitgebreid menselijk portret, terwijl hun slachtoffers nauwelijks als individuen aan bod komen.

Het moet gaan over hoe menselijk de dader eigenlijk wel niet is. Ja, Johan heeft wel zijn vrouw vermoord, maar hij draagt nog steeds zijn trouwring en brengt elke week bloemen naar haar graf. Hij had mentale problemen en werd toen ineens gek. Echt gek. Deze man is niet verzonnen; hij kreeg een heel profiel in HLN, terwijl zijn vrouw totaal geen profielschets kreeg. Een mens werd vermoord, maar de dader werd uitgehoord. Zij werd slechts een voetnoot voor de journalist in kwestie.

Als dit al gebeurt wanneer iemands leven wordt beroofd, wat doen we dan tegen daders die nog net niet overgaan tot fysieke moord? Als mensen vertellen over een controlling partner, is de reactie regelmatig: 'Ach, hij is vast onzeker. Je hebt niet door hoeveel hij eigenlijk van jou houdt. Daarom is hij zo bang om jou kwijt te raken.’

Soms komt daar zelfs bovenop: ‘Verwijder die telefoonnummers nou maar. Verbreek dat contact nou maar als dit goed is voor zijn gemoedsrust. Een partner mag aangeven wat hij accepteert en wat niet. Eigenlijk mag je wel blij zijn dat hij zo duidelijk zijn grenzen communiceert.’

Of: ‘Ach, een partner die zelf uurtjes vrijplant om met jou naar de psycholoog te gaan. Ik wou dat mijn partner zoveel tijd voor mij vrijmaakte.’ Er wordt niet stilgestaan bij het feit dat jij dan niet open en eerlijk over jouw partner kan zijn bij de hulpverlener en hij het narratief kan sturen.

In sommige gevallen kan de partner zelfs sturen op medicatie, zodat jij makkelijker te bedwingen bent. Een hulpverlener was er zelf nooit opgekomen, maar als haar kleine overgebleven bubbel dit zegt, kan dat natuurlijk niet genegeerd worden. Waarom verzet jij je toch tegen een partner die jou zo probeert te helpen?

Dat er zo wordt meegewerkt aan jouw isolement, en dat de mensen om je heen – de spiegels waarmee je kunt toetsen of dit gedrag wel klopt – één voor één verdwijnen, staat men dan niet stil. Hierdoor wordt het steeds moeilijker om te herkennen dat het gedrag van je partner niet normaal is.

Op een gegeven moment verdwijnen de mensen die jouw controlling partner nuanceerden, namelijk ook wanneer ze hem één keer durven tegenspreken. Hierdoor kom je in een psychologische uitputtingsslag terecht.

Alles wat jij denkt of vindt, wordt voortdurend in twijfel getrokken, terwijl je tegelijkertijd steeds minder mensen om je heen hebt bij wie je kunt toetsen of dit eigenlijk wel normaal is. Dan word je misschien niet direct fysiek vermoord, maar sociaal en emotioneel wel.

Onzekere mannen mogen anderen emotionele, soms zelfs fysieke schade aandoen, terwijl onzekere vrouwen alleen zichzelf mogen schaden. Jij mag als vrouw een eetstoornis ontwikkelen uit onzekerheid, plastische chirurgie ondergaan, misschien zelfs zelfmoord plegen, maar blijf van de ander af.

Sinds wanneer is een vrouw die haar kinderen slaat menselijk, omdat zij zo onzeker is? Weet je, ze heeft mentale problemen en had gewoon een ontzettend slechte jeugd. Dat praat het niet goed, maar… Nee! Dat zou de reactie niet zijn. Dan is de terechte en gepaste reactie: wie denk je wel niet wie jij bent, dat jij jouw fysieke overwicht misbruikt om anderen onder de duim te houden? En terecht ook!

De romantisering van de dader is geen sensationeel of sentimenteel verhaal. Het is een alibi; een excuus om niet te hoeven kijken naar wat er echt aan de hand is. Woede, onzekerheid en verdriet mogen mannen uitleven op anderen, terwijl vrouwen diezelfde gevoelens alleen op zichzelf mogen richten.

Dus nee, dit is geen gezellig verhaal. Het is een verhaal over wie we serieus nemen, wie we beschermen en wie we als voetnoot afschrijven. Zolang we bij elke Johan eerst vragen hoe menselijk hij wel niet is, blijven alle Lisa’s – en alle vrouwen die vóór en na haar slachtoffer werden – gereduceerd tot voetnoten. Wanneer verdient het slachtoffer onze aandacht? Altijd, natuurlijk! Maar wanneer krijgt ze het echt?