Van die mensen die zich sjieker voor willen doen dan ze zijn

Tijdens een bijeenkomst in een bruin café werd wijn geproefd. Een bont gezelschap nipte aan de verschillende wijnen die werden gepresenteerd. Een mevrouw merkte op dat één van de wijnen erg ‘droog’ was. Ik reageerde met ‘wijn kan nooit droog zijn omdat het een vloeistof is’. De vrouw reageerde niet. Wat ik toen niet wist is dat er wel degelijk droge wijnen bestaan, maar dat het adjectief ‘droog’ voornamelijk gebruikt wordt door vinologen die weten waar ze het over hebben. Deze vrouw was geen vinoloog en ‘hoorde de klok luiden terwijl ze niet goed wist waar de klepel hing’.

In termen van de bekende socioloog Pierre Bourdieu kan haar verbale uiting worden geduid met zijn concepten distinctie en habitus. De habitus van deze vrouw is het geheel van gewoonten, voorkeuren, manieren van denken en doen (disposities) die zij heeft ontwikkeld door haar sociale achtergrond, haar opvoeding en haar opleiding. Haar opmerking tijdens het drinken van wijn suggereerde dat zij wist wat ‘droog’ in de context van wijn betekende en het betekende ook dat zij zich vrij genoeg voelde om die uitspraak te doen. Ze was in de, overigens onjuiste, veronderstelling dat ze zich bevond tussen ‘klassegenoten’.

Het feit dat zij deze ‘droge’ opmerking maakte zou iets kunnen zeggen over haar ingesleten smaakpatronen en -kennis, gevormd door haar achtergrond en haar milieu. Maar de vraag is of zij werkelijk wist wat een ‘droge’ wijn is. Of het een onderdeel van haar habitus was óf dat zij met deze opmerking zich van het gewone volk wilde onderscheiden en het woord gebruikte om te demonstreren bij de ‘hogere burgerij’ te horen. Ze wilde zich met een ander woord distantiëren van het gewone volk. Distinctie verwijst bij Bourdieu naar hoe mensen hun smaak onderscheiden van anderen op basis van sociale klasse. De uitspraak over droge wijn kan een vorm van culturele distinctie zijn geweest.

Zij wilde zich onderscheiden van mensen die deze taal of kennis niet beheersen en die de wijn gewoon lekker of niet lekker vinden. Dat zou ze te simpel vinden. Ze noemde de wijn ‘droog’ om haar culturele verfijning te etaleren en zich daarmee af te zetten tegen de meer populaire opvattingen over smaak. De wijn is ofwel zoet of zuur. Er wordt wel eens gezegd dat over smaak niet te twisten valt. Maar er is wel erg veel over te vertellen. Pierre Bourdieu heeft er namelijk een flink boek over geschreven.

In zijn boek Distinction (1979) betoogt Bourdieu dat smaak geen individuele voorkeur is, maar een manier om sociale status uit te dragen en te handhaven. Zijn methode om dat aan te tonen bestond uit een combinatie van theorie en empirisch onderzoek. Hij enquêteerde en interviewde meer dan duizend mensen om zijn theorie kracht bij te zetten. Zijn onderzoek laat duidelijk zien dat culturele voorkeuren sterk samenhangen met opleiding en sociale afkomst.

Mensen met een hogere opleiding en ‘meer cultureel kapitaal’ (kennis, vaardigheden, opvoeding) hebben een andere smaak dan lager opgeleiden. In cultuursferen zoals klassieke muziek en beeldende kunst zijn deze verschillen het grootst. Ook binnen deze gebieden bestaat een hiërarchie van smaak: sommige genres of werken worden door hogere klassen meer gewaardeerd dan andere, die als ‘minderwaardig’ of ‘populair’ worden gezien. Smaak is een sociaal fenomeen, geen puur individuele kwestie. Het is een middel waarmee sociale groepen zich onderscheiden en het is daarmee ook verweven met machtsverhoudingen binnen de samenleving.

Bourdieu spreekt van een ‘aristocratie van cultuur’ en verwijst daarmee niet naar de adel maar naar een sociale elite die zich onderscheidt door hun smaak, kennis en houding. Deze elite heeft ‘culturele macht’ omdat zij bepalen hoe ‘goede’ kunst, muziek, literatuur en mode eruit moeten zien. Zij bepalen wat Cultuur is en schrijven dat graag met een hoofdletter.

Op een gedistingeerde wijze aan je wijntje nippen en zeggen dat hij droog is. Dan hoor je bij de culturele elite of hoop je erbij te horen…