Twee broers, de een socialist, de ander fascist

Jonkheer Marinus van der Goes van Naters (1900) was een bekende en zeer gewaardeerde socialist. Zijn broer Willem (1897), minder bekend en gewaardeerd, was een fanatieke nazi. Marinus werd lid van de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (SDAP) en na 1945 fractievoorzitter van de PvdA tot hij in conflict kwam met Drees over de Nieuw-Guinea kwestie. Hij bleef lid en tot hoge leeftijd een gewaardeerd spreker en adviseur van de partij, hij werd nota bene 104 jaar! Zijn broer Willem werd lid van de NSB en kwam in 1944 als wehrmachtsofficier in Italië door een kogel om het leven. Niet zeker, maar waarschijnlijk zelfmoord. Hoe is dat mogelijk? Historica Daniela Hooghiemstra heeft dat uitgezocht en schreef het boek ‘De rode en de zwarte jonker - De oorlog van Marinus en Willem van der Goes van Naters’.

De moeder van de twee jonkheren, Cornelie van der Goes Boddaert, stamt nog af van een slavenhandelaar en een beheerder van het eiland Walcheren. Aan de status en rijkdom van deze patriciërsfamilie komt een einde bij de bezetting door Frankrijk in 1897. Na de nederlaag van Napoleon in 1815 komt koning Willem 1 terug uit ballingschap en verheft patriciërsfamilies in de adelstand. Vandaar jonkheer. De beide jonkheren worstelden met de verburgerlijking van de samenleving. Als voormalige elite waren ze gewend zich niets aan te trekken van opgelegde zeden en normen. Zo hielden ze allebei ook van mannen, iets wat in deze nieuwe tijd ook voor voormalige aristocraten streng verboden was.

Mevrouw Boddaert kreeg drie zonen maar ze was zeer teleurgesteld want ze had gehoopt op een schattig meisje. Als compensatie behandelde zij haar tweede zoon Willem als een meisje. Lange haren, een jurkje, alles moest meisjesachtig. Rond 1900 ontstond in de maatschappij een discussie over homoseksualiteit. Marinus en Willem zagen zichzelf niet als homoseksueel maar, zoals echte mannen betaamt, als homo-erotisch. Homoseksualiteit was in hun ogen een geestelijke afwijking. In feite keken ze op vrouwen neer en dat lieten ze blijken ook. Willem schreef eens aan een vriend dat hij de vrijerij met meisjes toch plezieriger vond dan met jongens. Dit was het antwoord wat hij kreeg: ‘Natuurlijk kan dit prettiger zijn, maar omgang met mannen staat op een veel hoger niveau. Vrouwen zijn dommer en oppervlakkig, noodzakelijk voor de voortplanting’.

In 1930 verhuisde Marinus naar het katholieke Heerlen en daar werd hij opgemerkt door de vakbond NVV die hem vroeg secretaris te worden. Hij gaat eropin en vanaf die tijd hangt op 1 mei voor zijn huis de rode vlag. In 1937 komt hij ook nog op de kandidatenlijst van de SDAP. In diezelfde tijd heeft Willem zich met zijn vrouw aangemeld als lid van de NSB en even later komt hij op een kandidatenlijst van die partij. Als Marinus dat merkt, breekt hij met zijn broer. Voor Willem was zijn lidmaatschap de vervulling van een persoonlijke droom. Hij viel vooral op de ideologie van de mannenvriendschap. En inderdaad in het nazi-denken, ook in Hitler Duitsland, stond mannenvriendschap hoog in het vaandel. Ook voor de tijd van Hitler, in de Eerste Wereldoorlog, gingen de Duitsers de strijd aan als ‘das herrenvolk’ tegen de vrouwelijke decadente Fransen.  Volgens deze ‘herren’ hadden ze de strijd militair nooit verloren maar waren het de burgerpolitici die de overgave hadden geregeld (de zogeheten dolksteeklegende). Hitler maakte er later van de joodse burgerpolitici.

Mannenvriendschap
In de nazi-ideologie, of beter, in de Duitse ideologie is mannenvriendschap bijna een soort religie. Die vriendschap mag ook homo-erotisch zijn maar absoluut geen homoseksualiteit. In Duitsland onder Hitler stond daar zelfs de doodstraf op. Dat merkte Ernst Rohm, leider van de Sturmabteilung (SA). Hij was openlijk homoseksueel en daarom werd hij en veel van zijn medestanders door Hitler vermoord (nacht van de lange messen). Volgens insiders was de moord vooral ingegeven omdat Rohm steeds meer zeggenschap kreeg in de partij. Voor het Duitse volk was de beschuldiging van homoseksualiteit voldoende.

Zowel Marinus als Willem waren ondertussen getrouwd maar gingen tegelijkertijd mannenvriendschappen aan. Hun vrouwen gedoogden het en waren soms jaloers. Willem, die mannenvriendschap en het recht van de sterkste bewonderde, vond Mussert maar een slappeling en beraamde een coup. Mussert ontdekte dat en Willem werd geroyeerd. Daarop verhuisde hij naar Duitsland en probeerde daar tevergeefs een positie in de nazipartij te krijgen. Als wehrmachtsofficier kwam hij in 1944 om het leven.

Marinus schreef in de oorlogsjaren voor het verzet en zette zich als jurist in voor de vrijlating van een Nederlandse journalist. Uiteindelijk werd hij toch opgepakt en gevangengezet in het concentratiekamp Buchenwald. Zijn broer Willem pleitte net zo lang bij diverse instanties totdat hij Marinus vrij kreeg. Marinus werd toen overgeplaatst naar het gijzelaarskamp Sint Michielsgestel, waar wel meer bekende Nederlanders als gijzelaars zaten. Na ‘45 bekleedde Marinus een reeks belangrijke functies in de PvdA.  

De rode en de zwarte jonker, uitgeverij Balans