Trump, Iran, en de Jaren van Klei

Is een andere, betere wereld denkbaar? Is er geen alternatief?

De auteur Mark Fisher behandelde deze vraag in zijn boek Kapitalistisch realisme. In 2009 was zijn conclusie dat het in het huidige medialandschap, in onze huidige cultuur, schier onmogelijk is om te denken aan alternatieven. Kapitalisme en diens wetmatigheden wordt in veel media en kunst als vanzelfsprekend aangenomen, in zulke mate dat zelfs (ogenschijnlijke) tegenstanders van het kapitalisme hun alternatieven binnen het kapitalisme vormgegeven. Zijn gevleugelde uitspraak: “Het is makkelijker om het einde van de wereld voor te stellen dan het einde van het kapitalisme.”

Het is logisch dat veel mensen zo naar onze maatschappij kijken. Het is niet dat het moderne kwaad niet zichtbaar is: de meeste mensen zien en ervaren de gevolgen van kapitalisme. Prijzen stijgen over de hele linie, van boodschappen tot huizen tot energie tot openbaar vervoer. Lonen stijgen slechts na heftige strijd tussen werkgevers en vakbonden. Ondertussen worden de rijken steeds rijker, zowel in absolute aantallen als in het percentage van de totale welvaart. De zorg in Nederland hangt aan een zijden draadje, bij elkaar gehouden door dagelijkse offers van zorgwerkers die binnen een falend systeem patiëntenzorg door laten gaan door driedubbel over hun eigen grenzen heen te gaan. De enige reden dat dit systeem wordt geaccepteerd is omdat politici kunnen wijzen naar ‘de regels’, of dat nu wetten of economische wetmatigheden zijn. Het is misschien allemaal naar, maar de logica van kapitalisme en de regels waaronder we leven maken leed onoverkomelijk. Konden we maar wat doen. Helaas! Zo is het nu eenmaal.

Stijgen de prijzen? Dat is nu eenmaal hoe inflatie werkt, als een onzichtbare kracht die bedrijven dwingt om hun prijzen (en tegelijkertijd hun winst) te verhogen. Marktwerking is nu eenmaal efficiënt, zolang je de kwaliteit van zorg niet meerekent. En terwijl prijsverhoging als economisch automatisme wordt gezien, is loonsverhoging een gevaar voor de economie. “Loon-prijsspiraal!”, zo klinkt de oorlogskreet van werkgevers. “Dat lage lonen hoge winsten betekenen is slechts toeval.”

De ontvoering van president Nicolás Maduro van Venezuela door de Verenigde Staten laat zien dat niets ‘nu eenmaal zo is’. Blijkbaar kunnen internationale wetten, aangenomen in de jaren 40 om de derde wereldoorlog te voorkomen, zonder pardon of schaamte worden overtreden, zolang machtige figuren dat willen. Trump heeft zonder consequentie het VN-handvest geschonden, en schendt bij voortduring de soevereine immuniteit van Maduro. Noch de EU, noch de NAVO spreken hem tegen, want waarom zou je het machtige Amerika tegen de haren strijken? Regels bestaan, zo bewijst Trump, alleen in zoverre ze worden gehandhaafd, en wie durft regels te handhaven tegen de grootste aap op de rots? “De staat verdrukt, de wet is logen, de rijkaard leeft zelfzuchtig voort”, zo gaat het lied.

Plotsklaps is voor de aanschouwers duidelijk dat ‘de regels’ niet in steen gegoten zijn, maar eerder zijn als klei. Ze zijn boetseerbaar, kneedbaar, en kunnen veranderen naargelang de kunstenaar dat wenst. Dat Trump niet onmiddellijk door de bliksem is getroffen laat zien dat het hier niet gaat om natuurwetten of wiskundige begrippen, maar om immer omvormbare regels. Maar dat geldt niet alleen voor de rijken. Als die regels zo kneedbaar zijn, waarom zouden we ze laten als ze zijn, slechts dienstbaar aan de allerrijksten? Die ‘de regels’ alleen erkennen als het hen uitkomt? Als de regels kneedbaar zijn, waarom herkneden we ze niet in dienst van rechtvaardigheid?

Trump denkt een grote overwinning te hebben behaald met zijn staatsgreep, maar hij en zijn vazallen lijken te zijn vergeten dat ‘de regels’ er niet alleen zijn om de zwakken verder te onderdrukken. Sterker nog, het omgekeerde is waar. Regels en wetten bestaan evengoed om het handelen van de machtigen te rechtvaardigen. Overtreedt de macht de regels, dan verliezen de zwakken niet alleen bescherming; de machtigen verliezen het papier waar ze zich achter verschuilen. Daarmee davert het systeem op haar grondvesten, des te meer daar mensen zich realiseren dat al die regels en wetten geen bescherming bieden tegen de macht.

Dit is wat mensen door de hele wereld zien: in Indonesië, Nepal, Oost-Timor, Marokko, Bangladesh, en op Sri Lanka wordt strijd gevoerd of zijn regeringen reeds omver geworpen. In Iran is een gewapende strijd gaande tussen demonstranten en het ondemocratische, theocratische regime, onder meer vanwege extreme inflatie en watertekorten. We mogen inspiratie halen uit de moed en het doorzettingsvermogen van de demonstranten in Iran, die ondanks de ‘regels’ van het Iraanse regime durven op te staan voor een betere wereld voor zichzelf en anderen.

De Amerikaanse bommen in Caracas en de schoten van de veiligheidsdiensten in Teheran zijn de eerste salvo's in deze Jaren van Klei. De realisatie dat regels menselijk zijn, en daarom fundamenteel veranderbaar, druppelt de samenleving in. Die realisatie komt met belangrijke vragen. Waarom zouden mensen überhaupt in armoede moeten leven als we zo veel welvaart kunnen produceren, terwijl de allerrijksten in afzichtelijke weelde leven? Waarom mogen politici zonder consequentie overal ter de wereld een genocide faciliteren? Waarom staan we toe dat bazen, die nooit een dag in hun leven het werk van hun ‘ondergeschikten’ hebben gedaan, mogen bepalen hoe werkers hun werk doen? En dat zij vervolgens de winst mogen hebben?

Ik kan wel doen alsof ik een neutrale beschouwer ben en dat de Jaren van Klei me koud laten, maar dat is niet zo. Ik kijk met groot genoegen, vertrouwen en verlangen uit naar wat de Jaren van Klei voor ons gaan brengen. Er is geen reden om genoegen te nemen met de kleine vragen als “waarom zijn de zorgpremie en het eigen risico zo hoog?” of “waarom betalen bedrijven zo weinig belasting?”. De Jaren van Klei bieden ons de ruimte om na te denken over grotere vragen, zoals “waarom zouden we moeten betalen voor medische zorg?” en “waarom moeten de werkers het zeggenschap over en de vruchten van hun eigen arbeid afdragen?”

Deze Jaren van Klei nodigen bovendien uit om te dromen. Al decennialang wordt utopisch denken onderdrukt door de obsessie met (kapitalistisch) ‘realisme’. De onaantastbare wetmatigheden die als heilige hekjes ons weerhouden van utopisme blijken van papier-maché. De acties van autocraten als Trump en Khamenei (en nog vele gelijksoortige wezens) hebben het laten regenen, en de moedige demonstranten in het globale zuiden gaan ons voor. In die verhardende strijd zal het niet lang zijn voordat het overgrote deel van de mensheid realiseert dat zij inderdaad weinig anders te verliezen hebben dan hun ketenen.