Traditie als laatste consensus in Zweden

Zweden is politiek gesplitst en gaat gebukt onder maatschappelijke polarisatie. Op zoek naar eenheid sta ik in de rij voor de lokale bakker, zoals de Zweed dat bekwaam doet: "tussen de mensen", maar toch ieder voor zich. De geur van warm zoet deeg, gesmolten boter en kaneel word me bijna te veel als ik eindelijk aan de beurt ben. "Doe maar zo'n kaneelcroissant, en twee gewone", ik blijf ten slotte een gewoontedier. Afgelopen zondag (4 oktober) was het Kanelbullens dag in Zweden, kaneelbroodjes-dag, een oubollige of noem het kneuterige aangelegenheid waaraan heel makkelijk meegedaan kan worden.

Voor wie het nog niet wist: de Zweden zijn zeer trouw aan hun tradities en rituelen. Of het nu gaat om het dansen als een kikker rond de met bloemen versierde midsommar-paal, het kijken naar Donald Duck op kerstavond, de kinderen op zaterdag hun eigen snoep laten uitzoeken, of natuurlijk het dagelijkse fika-ritueel: een momentje om te pauzeren, op de werkvloer of in een café, en koffie te drinken met iets zoetigs erbij. De fika is nagenoeg heilig verklaard. Het is dan ook niet gek dat diverse soorten gebak een eigen dag hebben.

Hoewel de dagelijkse tradities bekwaam in stand worden gehouden, is die van Zweden als voortrekker van sociaaldemocratie in rap tempo aan het vervagen. Zoals voormalig Scandinavië-correspondent Jeroen Visser (Volkskrant) in zijn afscheidsstuk schrijft, is Zweden langzaam een uiterst liberaal-kapitalistisch land geworden, waar het maken van winst met basis- en middelbare scholen een hele normale zaak is. Tel daarbij op dat de eens zo geroemde sociale heilstaat tegenwoordig helemaal geen erf- en vermogensbelasting meer heft, waardoor (kansen)ongelijkheid met forse stappen groeit. Een paradijs voor sommigen is voor anderen een harde realiteit.

Als derde grootste land van de EU met maar iets meer dan 10 miljoen inwoners is Zweden niet alleen omvangrijk, maar ook zeer gesegregeerd. Dat is een onontkoombaar feit. Het leven speelt zich af in diverse bubbels: rijke stedelijke buurten waar geen vuiltje aan de lucht lijkt te zijn, achterstandswijken die gebukt gaan onder armoede en marginalisatie, en een platteland dat meer verbondenheid voelt met Texas dan met Stockholm. Niet voor niets worden de benzineprijzen populistisch laag gehouden.

Deze scheiding komt ook duidelijk terug in het stemgedrag. Klassieke sociaaldemocratie is nog steeds de grootste, maar een schim van haar oude zelf, en vooral te vinden in de links georiënteerde steden, terwijl rechtspopulisme als een diesel draait tussen de wijde dennenbossen en duizenden meren. De politieke genderkloof laat verder zien dat mannen dubbel zoveel op de extreemrechtse Zweden democraten stemmen als vrouwen.

Want mocht men het even vergeten zijn: Zweden zit midden in een politieke crisis. De sociaaldemocraten zijn in de verkiezingen van vorige maand ondanks verlies de grootste geworden en kregen de opdracht een regering te vormen. Er is hoop een einde te maken aan de verrechtsing en liberalisatie van de afgelopen decennia, maar het vertrouwen op een linkse coalitie nadert een dieptepunt. Een nieuwe regering lijkt ver weg. De Dagens Nyheter schrijft over hoe de gesprekken aan de onderhandelingstafel vlot te trekken zijn. Respect en eerlijkheid wordt geopperd, veel koffie, misschien een paar glaasjes alcohol, en ja, natuurlijk, fika. Het liefst zelfgemaakt.

Iets wat de Zweden bindt is hun liefde voor tradities en rituelen: de dagelijkse fika, de wekelijkse Taco-vrijdag, of de jaarlijkse evenementen zoals het nationale liedjesconcours Melodifestivalen of de kerstelijke Julbord feestbuffeten. Hoe diep bepaalde kloven ook zijn, hoe ver de verschillende leefwerelden uit elkaar drijven, en hoe fel de politieke visies voor het land botsen, er is een bepaalde terugkerende eenheid te vinden waar iedereen achter kan staan.

Het huidige Zweden is uitgestrekt, letterlijk en figuurlijk, zonder een gedeelde ideologie. Politiek bevindt het land zich in stormachtig vaarwater, en het is zeer onduidelijk of het de sociaaldemocratie lukt om de komende regeringsperiode het stokje over te nemen van de aftredende rechts-liberale coalitie. Voor een land dat ooit geroemd werd om haar sociale welvaartstaat en tolerantie, is daar meer ongelijkheid en nationalisme voor in de plaatsgekomen. Juist daarom is het belangrijk het kleine te eren, hoe burgerlijk het ook moge zijn. Op zoek naar al is het maar een klein gevoel van eenheid, sta ik graag in de rij.