Toevalblindheid

Deze week stemt de Kamer over meer belasting op vermogen. We zien rijkdom als verdienste en armoede als eigen schuld, maar het meeste is toeval, en dat moet ons beleid juist corrigeren.

“Lekt er geld weg en snap je niet waaraan? Doe een rood koord om elke afvoer van je huis.” Het is serieus bedoeld financieel advies van een energetisch therapeute. Ook kun je op de eerste dag van de maand kaneelpoeder over de deurdrempels blazen voor meer financiële voorspoed. De reel heeft honderden likes en reacties waarin onder andere gevraagd wordt van welk materiaal het rode draadje moet zijn om te werken. Na een paar verbouwereerde momenten scrol ik verder en zie ik een man met een gespierd, ontbloot bovenlijf roepen dat armoede een mindset is. Dat je vanzelf rijk wordt wanneer je standaard om vijf uur ‘s ochtends opstaat, je enkel omringt met succesvolle vrienden en nooit opgeeft. De shirtloze man zal het advies van de energetisch therapeute vermoedelijk belachelijk vinden. Toch tapt hun filosofie voor succes, tevens hun beider verdienmodel, uit hetzelfde vaatje.

Waar ze met hun wijsheden op aanhaken, is een oeroude behoefte: controle over je lot. De sterke hang naar het idee dat je zelf bepaalt hoe je leven loopt en zelf kunt sturen welke kansen of uitdagingen op je pad komen, zit diep in onze psyche verankerd. Ruim een eeuw geleden bestudeerde Bronisław Malinowski vissersdorpjes bij Nieuw-Guinea. Hij zag dat in de dorpjes aan de open zee veel meer rituelen en spreuken werden toegepast dan in dorpjes aan beschutte lagunes. In de lagune was het water rustig en de vangst zeker. Op open zee kon het weer omslaan en kwam je soms met lege handen thuis, of helemaal niet. Waar de vissers het niet in de hand hadden, begonnen de rituelen. Later onderzoek vond hetzelfde patroon. In het Duitsland van na de Eerste Wereldoorlog groeide de belangstelling voor astrologie en mystiek mee met de werkloosheid. Toen corona uitbrak, zochten wereldwijd meer mensen naar gebed dan ooit gemeten. Psychologen zagen in het lab hetzelfde: waar grip ontbreekt, verzinnen we patronen, in ruis, in beurskoersen, in complotten. En we bedenken rituelen om die patronen naar onze hand te zetten.

Niet alleen als we vooruitkijken onderschatten we het toeval, ook als we terugkijken lijken we willekeur niet te kunnen of te willen zien. De Amerikaanse psycholoog Paul Piff liet aan de universiteit van Berkeley ruim honderd paren vreemden Monopoly spelen. Per paar bepaalde een muntworp wie de rijke speler werd. Die begon met twee keer zoveel geld, gooide met twee dobbelstenen in plaats van één en kreeg het dubbele geldbedrag wanneer hij langs Start ging. Het viel de spelers snel op dat het spel scheef was. Toch veranderde, naarmate het spel vorderde, het gedrag van de rijke speler. Hij ging meer ruimte innemen, sloeg zijn pion met meer kracht op het bord, at meer van de zoutjes op tafel en werd onbeschofter tegen zijn tegenspeler. Na een kwartier vroeg Piff de spelers hoe het spel was gegaan. De rijke spelers vertelden over de straten die ze hadden gekocht en over de slimme beslissingen die hadden bijgedragen aan de winst. Een enkeling noemde geluk met de dobbelstenen. Over de muntworp die hen rijk had gemaakt, had bijna niemand het. Ook andere onderzoeken tonen vergelijkbare mechanismen aan. Als we iets hebben bereikt, denken we dat we het zelf hebben gedaan. Wat tegenzat, onthouden we, want daar moesten we doorheen. Wat meezat, merken we nauwelijks op. Hoe we kwamen waar we zijn, zien we dus maar half. Vooruitkijkend proberen we het lot te sturen. Terugkijkend herschrijven we het.

Nu wil ik niet zeggen dat inzet, hard werken en slimme keuzes geen invloed hebben op ons financiële succes of onze maatschappelijke positie. Doorzettingsvermogen, wilskracht, zelfbeheersing en deskundigheid zijn grote factoren in hoe een leven loopt. Maar wie daar iemands positie mee verklaart, vergeet twee dingen. Ten eerste ontstaan die eigenschappen niet in een vacuüm. Ze zijn ook een gevolg van de omgeving waarin iemand opgroeit. De beroemde marshmallowtest leek te bewijzen dat kleuters die langer konden wachten op een tweede snoepje het later beter deden op school. Maar die kinderen kwamen ook vaker uit gezinnen met meer geld en een stimulerender thuis, en dat verklaarde het grootste deel van het verschil. Andere experimenten lieten zien waarom: kinderen die net een volwassene een belofte hadden zien breken, wachtten veel korter. Voor wie niet op een tweede marshmallow kan rekenen, is de eerste pakken een verstandige keuze. De veiligheid en aandacht die een kind thuis krijgt, vormen mee wie het wordt. Ten tweede zijn succesvolle eigenschappen misschien een indicatie, maar zeker geen garantie voor een succesvol bestaan. Er kan je van alles overkomen. Een jongen van negentien met een hbo-opleiding en een bijbaan verloor na de dood van zijn moeder ook zijn huis, omdat het huurcontract op haar naam stond. Een ander, gedisciplineerd en ambitieus, werd aangereden en hield er hersenletsel aan over. Nu is hij dakloos en verslaafd. Of wat dacht je ervan als je hard werkt aan een mooie toekomst, maar er oorlog uitbreekt en je alles moet achterlaten? En andersom geldt het ook. Een kind uit een rijk gezin met lage schoolscores in de kleuterklas heeft meer kans om het later goed te doen dan een kind uit een arm gezin met hoge scores. Het vangnet weegt zwaarder dan het talent.

Deze blindheid voor willekeur beperkt zich niet tot potjes Monopoly en influencers. Ze sijpelt door in hoe wij als samenleving kijken, praten en beslissen.

Deze week stemt de Tweede Kamer over het Belastingplan, waarbij een deel van de Kamer pleit voor meer belasting op vermogen en vermogensoverdracht, zoals erfenissen. Het is opvallend hoeveel mensen zich daartegen verzetten. Niet alleen de vermogenden en hun belastingadviseurs komen in het verweer, maar ook de mensen die nooit één cent meer zouden betalen, omdat zij zulke bedragen lang niet bezitten of zullen krijgen. Het beeld van een graaierige overheid die oma’s zuurverdiende spaargeld komt weghalen, is krachtig, maar klopt van geen kant. Voor het grootste deel van haar vermogen heeft oma niet hard hoeven werken: haar huis is tot tien keer zoveel waard geworden door macro-economische verschuivingen waar zij part noch deel aan heeft. En wie er al helemaal niet hard voor heeft gewerkt, is de ontvanger van het bedrag. En dat is nu juist de persoon die belast wordt.

Aan de andere kant zie ik dagelijks hoe mensen in kwetsbare maatschappelijke posities de schijn tegen zich hebben. Dakloze mensen zullen het ernaar gemaakt hebben. Alleenstaande moeders hadden hun benen maar bij elkaar moeten houden. Mensen die een uitkering krijgen, moeten telkens opnieuw bewijzen dat ze genoeg hun best doen. Terwijl ze niets liever willen dan werken.

Wie in de goot ligt, moet bewijzen dat hij genoeg zijn best doet. Wie op een gouden berg zit, heeft die in ons verhaal altijd helemaal zelf beklommen.

Ik zeg niet dat erfgenamen niets doen of dat ouders die iets willen doorgeven egoïstisch zijn. Dat zijn ze niet. Ik zeg ook niet dat ieder dakloos mens alleen maar pech heeft. Ik zeg dat we het geluk en de pech van mensen met twee verschillende maten meten, en dat de rekening steeds bij dezelfde kant terechtkomt.

En dat is giftig, omdat het de ongelijkheid alleen maar groter maakt. En daarmee het leed en het onbegrip laat groeien. Het zou ons als samenleving helpen wanneer we meer oog hebben voor de willekeur van dit bestaan. In een rechtsstaat maken we beleid juist om niet te handelen op gevoel of vooroordeel. Dat we geluk voor verdienste aanzien en pech voor karakter, zit psychologisch bij ons ingebakken. Daar moet ons beleid voor corrigeren, niet aan toegeven. Een rood draadje om de afvoer helpt niet voor financiële voorspoed. Een eerlijk belastingstelsel misschien wel.