Tine Hens: We leven in een klimaatcrisis, met de hittegolf van juni stierven meer mensen dan bij pieken tijdens corona

We verduurzamen volop, maar volgens klimaatauteur en -activist Tine Hens verwarren we verduurzaming nog te vaak met echte transitie. “Zolang we blijven sleutelen aan de bestaande systemen, verandert er fundamenteel niets.” In haar huis, haar boeken en haar activisme laat ze zien dat de omslag begint met een andere manier van denken. "Mensen zijn best bereid te veranderen. Als je ze maar eerlijk vertelt hoe het werkelijk zit."

We waren er ook wel voor gekomen, maar het gesprek met Tine Hens draait al snel richting het klimaat. Eigenlijk stap je al in een soort van klimaatdebat, nog voordat je hebt aangebeld! Een geveltuintje, lijnolie op de kozijnen en voor de deur boomstammen met plaatjes erop als ‘eik, verdroogd in 2023’. Als een archief van wat we aan het verliezen zijn. Dáár kwamen we voor: een gesprek met Tine Hens naar aanleiding van haar laatste boek ‘Archief van mogelijk verlies’. Die boomstammen blijken onderdeel van een expositie in relatie tot het boek dat op de longlist staat voor duurzame boeken in 2026.

In de garage staat geen auto, maar fietsen en wandelschoenen. De wc spoelt door met regenwater. Op de badkamer zijn de verzorgingsproducten biologisch, net als de was- en afwasmiddelen. Buiten bloeit de tuin uitbundig en lijkt maar weinig last te hebben van de extreme droogte. Want er wordt niet gesproeid dus wortelen de kruiden diep. Een paar grote bomen zorgen voor een lekkere schaduw.

Tijdens het avondmaal van heerlijk vegetarische en biologische producten is klimaat ook het hoofdonderwerp. Tine is immers naast historicus, vooral auteur die schrijft over de klimaatcrisis en de dramatische gevolgen daarvan. Hoe dat komt. Wie daarvan de schuld is. En hoe we de crisis wellicht het hoofd kunnen bieden. Als dat nog kan…

Gaandeweg het gesprek, dat na de maaltijd met gemak de avond ingetrokken wordt en de volgende ochtend bij het volkoren ontbijt zo weer voortgaat, blijkt een oplossing wel voor handen, maar niet bepaald ook al in zicht… “We moeten niet sturen op de bestaande systemen, want dat is uitstel van executie. We moeten naar andere systemen toe, we moeten in transitie! Hoe we dat aanpakken? Door mensen te raken met herkenbare verhalen, door uit te leggen dat de winst van sociaal rechtvaardig klimaatbeleid groter is dan het verlies, maar ook door open te staan voor de weerstand. Veel mensen weten wel dat het anders moet, zo lang goedkope vliegreizen, vlees, fast fashion de norm is die overal gepromoot wordt, is het moeilijk dat achter te laten. Maar het mooie is dat ieder burgerberaad voor het klimaat dat al georganiseerd werd, of het nu in Parijs, Brussel of Amsterdam was, hetzelfde bewijst: als mensen de tijd krijgen om zich in oorzaken, gevolgen en oplossingen van en voor de klimaatcrisis te verdiepen, maken ze grensverleggende keuzes. Dan vinden ze het prima privé-jets te verbieden, het openbaar vervoer uit te bouwen of plantaardig te eten.”

Niet sturen op aanpassen van systemen, maar de transitie oppakken. "Elektrisch rijden is bijvoorbeeld geen transitie. De elektrische deelauto is dat al een beetje. Maar goed openbaar vervoer is dat helemaal.” Diederik Samsom schrijft in ‘Hoe Europa de wereld kan verduurzamen’ dat AI een prachtige tool is die kan helpen bij het vinden van alternatieve grondstoffen voor batterijen en zonnepanelen en hoe we allerlei productieprocessen veel energiezuiniger kunnen maken. “Dat is geen transitie”, stelt Tine zonder omhaal. “De eerste vraag is hoeveel energie je nodig hebt en waarvoor je die gebruikt. Sleutelen aan het bestaande zal niet volstaan. Dat is wat ons ervan weerhoudt te veranderen.”

Die transitie keert steeds terug. “Boeren beregenen hun land volop. Daarmee pompen ze onze strategische watervoorraad leeg. Ons grondwater, dat zijn onze waterreserves. Wat je wegpompt komt niet zomaar terug. Door de klimaatcrisis wordt het droger, daar kun je een lager grondwaterpeil helemaal niet bij hebben. Dat is funest voor het ecosysteem. En waarvoor sproeien ze? Voor voer voor hun dieren. Wat de echte transitie is? Minder dieren, landbouwgrond gebruiken voor meer gevarieerde teelten, maar boeren ook medeverantwoordelijk maken voor de biodiversiteit op en rond hun gronden. Boerenland bezet drie kwart van ons land. Met gewassen voor de mens heb je maar een zevende deel daarvan nodig. Minder land, minder water, minder kunstmest. Boeren die de wereld voeden? Ze voeren vooral hun dieren."

Dat zeggen is ongemakkelijk. Maar wel de waarheid. Op verjaardagen en partijtjes, op sociale media en steeds vaker ook in journalistieke talkshows wordt de oorzaak altijd een ander in de schoenen geschoven. China. Europa. De politiek. “De schuldvraag is alleen interessant om te kijken naar waar de grootste uitstoot zit. Die statistieken zijn verrassend eenvoudig. Bij fossiele bedrijven en bij de rijkste een procent op deze planeet. Hoe rijker, hoe vuiler. Het goede nieuws is dat zij ook de meeste mogelijkheden hebben om het verschil te maken. Het slechte nieuws is dat zij het meeste profiteren van de status quo en het sleutelen aan het bestaande systeem. Terwijl we de klimaatcrisis niet kunnen oplossen als we niet stoppen met fossiele brandstoffen. Dat is de grote opdracht.”

Systemen veranderen, “kom daar maar eens om als de minister net een geheime overeenkomst heeft gesloten met regionale luchthavens om ze tot 2037 subsidies toe te stoppen, terwijl van daar de meeste privévluchten gemaakt worden. Privévluchten, het meest vervuilende onderdeel van de luchtvaart. Om die subsidie te dekken wordt op openbaar vervoer bezuinigd. Dan subsidieer je dus de grootste vervuilers met belastinggeld."

Tine zegt het overigens zonder stemverheffing. Ze steekt geen preken af. Ze stapelt feiten op elkaar totdat je zelf begint te schuiven in je denken. “Eigenlijk weten we dit allemaal al heel lang. In de jaren zeventig schreef de Club van Rome al dat oneindige economische groei op een eindige planeet onmogelijk is. ‘Grenzen aan de Groei’. Toch blijven we doen alsof de volgende technologische uitvinding ons zal redden. Dat was toen ook het argument van klassieke economen. Als de ene grondstof schaars werd, zouden we wel een andere grondstof vinden. Dat verhaal wordt nog steeds verteld. Dat wordt verkocht als de vindingrijkheid van de mens. Wat als we beginnen bij de vraag wat we nodig hebben om goed en gelukkig te leven op deze planeet, met zorg en respect voor de rest van het leven. Misschien maakt dat ons pas echt vindingrijk?”

Hoe krijg je mensen in transitie? Misschien wel door in het openbaar niet de activist uit te hangen, maar je als buitenbeentje te profileren. Dan luisteren mensen wellicht beter naar de feiten. En die heeft Tine wel paraat. “Mensen kunnen heel goed omgaan met verandering, als je eerlijk uitlegt waarom die nodig is.” Ze vertelt over een vrachtwagenchauffeur die elektrische vrachtwagens afdoet als ‘weer zo'n dingetje van de bazen’. “Maar dat was een goede man, die heeft het beste voor, in hetzelfde gesprek kwam naar voren hoe boos hij werd van sociale onrechtvaardigheid. Klimaatbeleid heeft alles te maken met sociale rechtvaardigheid. Er is gewoon tijd en openheid nodig om al die punten met elkaar te verbinden. Daarom zijn die burgerraden voor het klimaat zo belangrijk. Daar kan dat. Daar gebeurt het ook. Ik hoor soms dat we klimaat moeten de-politiseren. Ik denk net dat we het heel erg moeten politiseren. Los van de gekke, hijgerige partijpolitiek. Maar in de echte zin van het woord. Terugbrengen bij de burgers.”

Dan rest natuurlijk de vraag hoe je mensen goed geïnformeerd krijgt. Tine Hens ziet daar een belangrijke rol voor de journalistiek. “Daar mogen ze wel een tandje bijsteken! Een vriendin stuurde me net een filmpje door van Al Jazeera waarin de Europese  berichtgeving over de voorbije hittegolf werd geanalyseerd. De link met de klimaatcrisis werd amper gelegd en verder kwamen vooral mensen aan zee, op een bootje of met een ijsje in beeld. Dat is dus niet de manier om over deze existentiële crisis te berichten.”

En haar eigen rol? Een kennis van Tine heeft rondom dat thema een canvas gemaakt. Alle rollen die we met elkaar hebben zijn daarin opgenomen: als privépersoon, beroepshalve, als onderdeel van de samenleving. Met steeds uitgewerkt hoe jij je in kunt zetten voor de transitie. Van bank veranderen, blijkt bijvoorbeeld een grote impact te hebben. Zowel voor burgers, bedrijven als overheden.

Tine pakt haar deel met haar boeken Het klein verzet, Het is allemaal de schuld van de Chinezen en Archief van mogelijk verlies, met de daarbij behorende theatervoorstellingen, lezingen en zo voort.

Het klein verzet is haar eerste boek, waarin ze laat zien wat er gebeurt als mensen niet wachten op de politiek, maar zelf aan de slag gaan. Door in hun wijk of buurt samen groenten te telen, auto’s en spullen te delen en ook te herstellen.  Mooie voorbeelden voor anderen, maar ook in het geval van de geïnterviewden vaak een eerste stap. Kleine opstandjes tegen de huidige systemen.

Het is allemaal de schuld van de Chinezen ontstond vanwege het steeds maar afschuiven van problemen op anderen. Een boek waarin ze met wetenschappelijke feiten de steeds terugkerende dooddoeners in klimaatgesprekken weerlegt. Van ‘Het klimaat is altijd veranderd’ over ‘Overbevolking is het echte probleem’ tot ‘Zonnepanelen zijn ook vervuilend.’

Archief van mogelijk verlies is een literair werk waarin Tine op heimwee-wekkende manier beschrijft wat we allemaal aan het afbreken zijn. Ze geeft nog dit hele jaar door lezingen in België naar aanleiding van dat boek. “En als het even kan, kom ik er ook graag mee naar Nederland!”

“Dat is mijn bijdrage. Anderen zijn weer ergens ander goed in. In analyseren, motiveren, begeesteren. Iedereen kan iets betekenen. Daar heb je aanjagers voor nodig. Daarna is het allemaal niet zo moeilijk meer. Als we de noodzaak maar inzien.” En daar zorgt Tine wel voor. Als het over de mooie fietsroutes tussen Leuven en Antwerpen gaat zegt ze: “Het blijft natuurlijk Vlaanderen met plukjes natuur tussen maïsvelden en beton, maar dat maakt die plukjes net bijzonder.”

Voor de helderheid, we zitten in Leuven niet bij een terneergeslagen Tine Hens aan tafel. Op haar 17de groef ze een gat in de tuin van de Europarlementariër die van plan was een snelweg te vergunnen dwars door natuur, ze is een XR-activist die een vliegveld voor privé-vluchten bezet. Maar het gesprek is luchtig en vrolijk. “Ik denk dat ik het compartimenteer. Ik moet toch ook gewoon leven hè?”

Dat is niet makkelijk altijd. “Dan is het eerste dat die nieuwe premier van het Verenigd Koninkrijk zegt dat ze weer naar olie gaan boren, tegelijk staat heel Europa in brand, is vliegen goedkoper dan met de trein omdat vliegtickets en kerosine belastingvrij zijn en zijn het weer de meest kwetsbare mensen die nu al de prijs betalen. Tijdens de hittegolf in juni stierven er meer mensen dan tijdens de piekperiodes van de coronacrisis. Het waren mensen in slecht verluchte huizen, in kleine appartementen die bakovens werden. Ik kan er niet bij dat onze beleidsmakers geen noodtoestand hebben uitgeroepen. Mensen stierven door de klimaatcrisis en de Vlaamse minister-president beweerde dat er geen nood was aan extra maatregelen. Wat totale onzin is. Onze regeringen zijn al veroordeeld voor nalatigheid in de Klimaatzaak. Hoe moet je dit dan noemen? Crimineel gedrag?’