Tijd om de dominantie van rechtse retoriek in de media te doorbreken

Een van de scherpste zinnen die ik de afgelopen tijd hoorde, was deze: "Witte mannen die elke avond op televisie vertellen dat ze niets meer mogen zeggen." Ik weet niet meer wie hem uitsprak, maar de observatie bleef hangen. Je zou hem zelfs kunnen uitbreiden: opiniemakers die dagelijks beweren dat links het publieke debat domineert, terwijl zij zelf avond na avond een landelijk podium krijgen.

Dat brengt mij bij Nieuws van de Dag, het actualiteitenprogramma van SBS6 in samenwerking met De Telegraaf. Het programma werd aangekondigd als een plek voor debat en duiding. In de praktijk valt vooral op dat dezelfde politieke en maatschappelijke invalshoeken regelmatig terugkeren. Op zichzelf is daar niets mis mee. Een programma mag een duidelijke signatuur hebben. Problematisch wordt het pas wanneer die signatuur wordt gepresenteerd als neutrale journalistieke duiding.

Ook achter de schermen leek daar ongemak over te bestaan. Presentatoren Art Rooijakkers en Malou Petter vertrokken al na korte tijd. Volgens berichtgeving speelde mee dat zij moeite hadden met de manier waarop onderwerpen werden ingestoken en met de kwaliteit van sommige discussies. Of dat de enige reden was, weet ik niet. Maar het roept wel de vraag op hoeveel ruimte er daadwerkelijk is voor een breed maatschappelijk gesprek.

Wie naar de gastenlijst kijkt, ziet een herkenbaar patroon. Commentatoren als Wierd Duk, schrijfster Lale Gül, ondernemer Annemarie van Gaal en mediadeskundige Victor Vlam schuiven met regelmaat aan. Natuurlijk verschillen zij op onderdelen van mening, maar opvallend vaak komen de gesprekken uit bij dezelfde thema's: migratie, culturele identiteit, integratie of de vermeende invloed van 'links'. Daardoor ontstaat gemakkelijk de indruk dat vrijwel ieder maatschappelijk probleem uiteindelijk tot die onderwerpen te herleiden is.

Neem rellen waarbij jongeren met een Marokkaanse achtergrond betrokken zijn. Natuurlijk mag afkomst onderdeel zijn van het gesprek. Maar net zo relevant zijn vragen over armoede, kansenongelijkheid, opvoeding, jeugdzorg of lokaal bestuur. Die bredere context verdwijnt regelmatig naar de achtergrond zodra culturele verklaringen de boventoon voeren. Dat is precies hoe framing werkt. Niet doordat feiten worden verzonnen, maar doordat steeds dezelfde invalshoek wordt gekozen. Wat je benadrukt, bepaalt uiteindelijk ook hoe mensen een probleem begrijpen.

Wat daarbij vaak onderbelicht blijft, is dat Nederland de afgelopen twintig jaar grotendeels is bestuurd door centrumrechtse en rechtse kabinetten. Grote dossiers als de woningmarkt, de afbouw van publieke voorzieningen en de toeslagenaffaire zijn niet ontstaan onder een overwegend links bestuur. Toch wordt in veel televisie- en krantencommentaren nog altijd gesuggereerd dat 'links' verantwoordelijk is voor vrijwel alles wat er misgaat in Nederland.

Misschien is dat wel de grootste paradox. Veel rechtse opiniemakers presenteren zichzelf als een tegengeluid dat nauwelijks ruimte krijgt. Maar wie vrijwel dagelijks aanschuift bij talkshows, columns schrijft in landelijke media en een groot publiek bereikt via televisie en sociale media, is moeilijk vol te houden dat hij of zij uit het publieke debat wordt geweerd. Dat maakt hun stem niet minder legitiem, maar wel minder uitzonderlijk dan soms wordt gesuggereerd.

Wat mij stoort, is dan ook niet dat er rechtse stemmen klinken. Die horen vanzelfsprekend thuis in een democratie. Wat mij stoort, is dat politieke overtuigingen steeds vaker worden gepresenteerd als neutrale analyse en dat maatschappelijke problemen telkens vanuit dezelfde invalshoek worden verklaard. Daardoor verdwijnen andere oorzaken uit beeld en wordt het publieke debat steeds voorspelbaarder.

Nederland is niet gebaat bij een debat waarin vrijwel ieder probleem wordt teruggebracht tot migratie, islam of 'links'. Dat maakt de samenleving niet begrijpelijker, maar juist eenvoudiger dan zij is. Wie alleen nog zoekt naar bevestiging van een bestaand verhaal, verliest het vermogen om de werkelijkheid in al haar complexiteit te zien.

Misschien is het daarom tijd om de rechtse retoriek niet langer als vanzelfsprekend te accepteren, maar haar net zo kritisch te bevragen als iedere andere politieke overtuiging. Niet om bepaalde stemmen het zwijgen op te leggen, maar om het publieke debat weer de nuance te geven die het verdient. Want Nederland is niet kapot; we lopen vooral het risico dat we onszelf daarvan blijven overtuigen.