The Odyssee leert hoe je als mens kunt veranderen teneinde jezelf te worden

Zaterdag met een goede vriend naar de nieuwe film The Odyssee van regisseur Christopher Nolan geweest. Hij bewerkte het epische dichtwerk van de Griekse dichter Homerus, dat waarschijnlijk rond 800 voor Christus is opgeschreven. Ooit heb ik, zoals velen van ons, dit verhaal leren kennen, maar het bleek dat ik veel vergeten was. Nu ik de film heb gezien, werd ik geraakt door de metafoor die ik herkende van de weg die we in mijn visie als mens afleggen.

Een weg die ik menswording noem, vanuit het idee dat we als mens niet af zijn, maar nog een groeisprong dienen door te maken om heel en volwassen te worden. Ik zag Odysseus in deze film die menselijke ontwikkeling ook doormaken met alles wat hij meemaakte inclusief het vanwege zijn list winnen van de oorlog met Troje en de daarna jarenlange tocht terug naar huis.

Ik ken de oorspronkelijke tekst van Homerus niet goed, maar het mag duidelijk zijn dat Nolan hier een bepaalde eigen draai aan heeft gegeven, met name aan de interpretatie ervan en de hedendaagse boodschap die hij met de film uitdraagt. Dat is niet erg, het verhaal nodigt ieder van ons uit om zijn eigen levenslessen eraan te ontlenen, in dit artikel die van mijzelf.

Net als in The Martian vertolkt Matt Damon de hoofdrol van iemand die op weg is naar huis, in dit geval dus Odysseus die zijn geliefde Penelope verlaat om zijn heer Agamemnon te dienen die van plan is Troje te veroveren. Door de list van Odysseus in de vorm van het paard van Troje wordt de oorlog inderdaad gewonnen. Op de reis terug ondervindt Odysseus allerlei tegenslagen, die gezien zouden kunnen worden als beproevingen door de goden.

Troje gaat over macht, over oorlog, het met veel geweld de vijand verslaan, wat gepaard gaat met een enorm aantal slachtoffers aan beide kanten. Niet alleen met deze oorlog, maar ook tijdens zijn terugreis verliest Odysseus veel medestrijders. Op zijn tocht terug naar huis ontmoet hij hen ook letterlijk in wat de hel wordt genoemd, het rijk der doden. Zij geven hem een aantal belangrijke boodschappen mee. Als je niet in staat bent om de macht dienstbaar te maken aan het geheel, aan het goede en deze alleen maar wilt verkrijgen of vergroten uit eigen belang, dan verlies je het. En keren de goden zich tegen je. Agamemnon keert terug na zijn gewonnen oorlog met Troje en wordt nog diezelfde nacht vermoord door zijn eigen vrouw. Als wraak voor het feit dat hij eerder zijn dochter heeft geofferd om bij de goden een gunstige windrichting af te dwingen. Een wat mij betreft universele les voor ons als mens, want met de macht die we hebben, worstelen we nog steeds.

We zijn ook in 2026 niet goed in staat om onze macht dienstbaar te maken aan het geheel, aan burgers. De grootste macht die we nu hebben, zit verborgen in een neoliberaal systeem waarbinnen ondemocratische machthebbers de dienst uitmaken in de vorm van CEO’s van grote multinationale bedrijven en vertegenwoordigers van NGO’s. Deze machtsstructuur wordt gefaciliteerd en gelegitimeerd door politieke leiders die vanaf de jaren 80 een stap terug hebben gedaan om ruim baan te geven aan onbegrensde economische groei. Met als gevolg een steeds grotere kloof tussen arm en rijk en een enorme schade aan de natuur. Dit wordt door het machtssysteem als bijkomende schade gezien, net als de slachtoffers die de oorlog met Troje veroorzaakte in het verhaal van Odysseus. Dit alles om macht te behouden en te vergroten.

Het is wat mij betreft opvallend dat er nog steeds zo weinig kritiek is op ons huidige machtssysteem en we ons over het algemeen in alle bochten wringen om dit te behouden. Zo weinig hebben we dus nog geleerd van de les dat als je macht ten koste van alles wilt behouden, je deze uiteindelijk verliest. We zitten midden in onze eigen Odyssee.

Nolan zet in zijn verfilming van de Odyssee een duidelijke grondtoon neer van wat dan wel menselijk, wat dan wel het goede is. Hij laat Odysseus zeggen dat door Troje te verwoesten, we heel de wereld hebben verwoest. Dat daarmee de wet van Zeus werd verbroken en de toorn van de goden werd gewekt. Wat deze wet van wat het goede inhoudt, wordt in verschillende verhaallijnen en dialogen duidelijk gemaakt. Behandel een ander, zoals jezelf behandeld zou willen worden is een belangrijk aspect van de wet van Zeus. Dit komt bijvoorbeeld tot uiting in de gastvrijheid die je als koning hebt of als koningin als je man weg is om een oorlog te voeren met Troje.

In het geval van Penelope, die haar huis openstelt voor dagelijkse gasten, wordt hier ernstig misbruik van gemaakt. Het paleis wordt een soort rovershol, waar plannen worden gesmeed om de macht over te nemen. Bijvoorbeeld door hun zoon Telemachus uit de weg te willen ruimen of Penelope te verleiden te trouwen en Odysseus achter zich te laten. Gastvrijheid volgens de wet van Zeus betekent ook dat je tijdens de maaltijd een zwerver toelaat, want een zwerver zou wel eens een god kunnen zijn. Of een boodschapper uit verre landen die zou kunnen vertellen of Odysseus nog in leven is. Van deze regel zal Odysseus op het einde van zijn reis slim gebruik maken. Blijf trouw aan jezelf, dan helpen de goden je, is nog een onderdeel van de wet van Zeus. Odysseus is geen brave aanbidder van de goden, maar is autonoom, denkt zelf na en neemt beslissingen die in zijn ogen het beste zijn voor de manschappen die hem volgen.

Het mag duidelijk zijn dat Odysseus zichzelf kwijt is, nadat door zijn list de oorlog met Troje werd gewonnen. Zijn weg terug naar huis zou je kunnen beschouwen als het terugvinden van wie hij is. De vele tegenslagen en verleidingen die hij en zijn mannen tegenkomen, zijn daartoe een middel. Ze vechten met een cycloop, met zwaar bepantserde krijgers, de Laistrygonen. Er is Circe, die de mannen die inmiddels nog niet gesneuveld zijn, verandert in varkens. En natuurlijk de Sirenen, waarbij Odysseus zich laat vastbinden op de boot zodat hij hun verleidelijke gezang kan horen, zonder hieraan toe te geven. Ik noemde al eerder de afdaling naar het rijk van de doden, in de Griekse mythologie Hades genoemd.

Tot slot komt Odysseus terecht op het eiland van Calypso, die hem gevangenhoudt in een soort bevroren ervaring van geluk. Ze is zich echter wel bewust dat zijn hart ergens anders is en als Odysseus zich langzaam zijn verleden begint te herinneren, inclusief zijn geliefde Penelope, helpt Calypso hem de weg terug te vinden naar zijn thuisland Ithaka. Voor mij ligt daar de belangrijkste les van dit verhaal als zij zegt: geef je over aan de storm, geef jezelf over aan Poseidon, de god van de zee. Laat je controle los en leef. Odysseus geeft zich daadwerkelijk over en spoelt aan op Ithaka, waar hij zich als zwerver verkleedt en in die hoedanigheid zijn paleis betreedt.

De film eindigt bijna als een sprookje en roept voor mij herinneringen op aan het bijbelse verhaal van Jezus die de kooplieden uit de tempel verdrijft. Odysseus geholpen door zijn zoon herstelt in een gevecht met alle lieden die uitwaren op zijn macht de rechtmatige orde. Maar in plaats van dat hij zelf de troon bestijgt, vaart hij in het einde van de Odyssee volgens Christopher Nolan samen met zijn geliefde Penelope naar het Westen, de ondergaande zon tegemoet. Om, zoals hij had beloofd, eer te betuigen aan alle overleden strijders. Het is een soort boetedoening, maar ook hier weer een belangrijke les die over macht gaat. Pas als je hem durft los te laten, dan krijg je wat je wilt, krijg je wat je nodig hebt en vind je je ware zelf terug.

Dit einde van Nolan roept dan voor mij weer herinneringen op aan het hedendaagse epos Dune, waarvan dit najaar de verfilming in de bioscopen komt van het tweede boek van Frank Herbert. Paul Atreides, alias Muad’Dib, alias Ursul, is keizer van zo’n beetje heel het heelal en alles wat daarin leeft. Heeft dus alle macht die je kunt bedenken, Paul kiest er uiteindelijk voor om deze macht los te laten en zich terug te trekken in de woestijn. En neemt zijn zoon Leto de macht over, net als Telemachus de zoon van Odysseus en Penelope koning wordt van Ithaka. Eind goed, al goed. Maar laten we hier de wijze lessen vooral niet vergeten.

Verhalen zoals de Odyssee en ook Dune met hun wijze levenslessen begeleiden ons als mens op onze reis hier op aarde. Bepaalde thema’s herhalen zich, waarbij het omgaan met macht vaak de kern is. Startpunt daarbij is dat we als mens onszelf kwijt zijn, het contact met onszelf, met onze essentie zijn verloren. De eerste stap op onze reis terug naar huis is wat mij betreft het erkennen van dit verlies, dat we kwijt zijn wat ons het dierbaarst is. Omdat we dit hebben opgeofferd voor macht, geld, bezit, wat dan ook. Pas als we ons daar bewust van worden, kan de reis naar huis beginnen, naar dat contact met onszelf, met onze essentie. En wat mij betreft verandert daarmee de wereld.