Televisie ondermijnt de democratie

Al geruime tijd valt mij op dat de media niet onpartijdig zijn. Wanneer ik naar de berichtgeving op televisie kijk, kan ik me niet aan de indruk onttrekken dat deze erg eenzijdig is. De visie die wordt gepresenteerd weerspiegelt vaak vooral die van Westerse journalisten en is meestal niet neutraal. Neem bijvoorbeeld de berichtgeving over de situatie in Gaza. Wat daar gebeurt is zonder twijfel schrijnend en onaanvaardbaar. Toch zijn de interpretaties verdeeld: rechtse media spreken van ‘zelfverdediging’, terwijl links georiënteerde media het hebben over ‘genocide’. Hoe kan het dat er zo ongelijk wordt geframed?

Socioloog Pierre Bourdieu bespreekt in zijn boek On Television de relatie tussen journalistiek en politiek. Hij toont aan hoe televisie en andere media het publiek een bepaalde manier van denken opleggen. Het is de macht van de televisie die bepaalt wat wij zien als ‘de werkelijkheid’. Bourdieu ziet de journalistiek als een ‘veld’ met eigen machtsstructuren waarin journalisten niet vrij zijn, maar werken binnen een systeem van belangen, concurrentie en vooral commerciële druk.

De media beïnvloeden niet alleen wát mensen denken, maar ook hóe ze over politieke zaken denken. Niet door objectief te informeren, maar door de onderwerpen en hoofdpersonen op een specifieke manier te presenteren. In Nederland is er een duidelijke verschuiving geweest van serieuze, diepgaande analyse naar infotainment: een mix van informatie en amusement. Talkshows die ooit bedoeld waren voor politieke discussie zijn veranderd in platforms voor oppervlakkige meningen en spektakel. Grondige analyses maken plaats voor oneliners en controverse. En kletskousen zoals bijvoorbeeld Ben van der Burg krijgen alle ruimte om hun meningen over onderwerpen waarvan zij nauwelijks iets afweten te verkondigen. En dat allemaal om zoveel mogelijk kijkers te krijgen.

Journalisten reageren vaak fel op kritiek, maar Bourdieu benadrukt dat het niet om de individuele journalisten gaat. Het zijn de structurele mechanismen van het medialandschap die dit gedrag afdwingen. Complexe onderwerpen worden versimpeld of gewoon vermeden, want media zijn bang om kijkers te verliezen. ‘Demagogische simplificaties’, noemt Bourdieu het: het behapbaar maken van politiek voor een breed publiek, met af en toe een grappig filmpje er tussendoor om de aandacht vast te houden. Zo krijgt bijvoorbeeld de grote maatschappelijke ongelijkheid totaal geen aandacht. Het inhoudelijke debat over herverdeling van de welvaart wordt niet gevoerd. Politici herhalen ingestudeerde slogans en focussen zich op hun imago, omdat ze dat belangrijker vinden dan het echte verhaal.

In verkiezingscampagnes ligt de nadruk op schandalen en persoonlijke affaires, niet op de maatschappelijke impact van beleidsvoorstellen. Machtsrelaties worden verhuld achter persoonlijke controverse en sensationele ‘scoops’. Bourdieu spreekt van ‘structurele amnesie’: belangrijke langzame processen zoals klimaatverandering of globalisering krijgen nauwelijks aandacht omdat ze bedreigend zijn voor de gevestigde orde. De media selecteren onderwerpen uit angst voor saaiheid en het verlies van hun machtige (financiële) bronnen. Je zou kunnen zeggen dat het grote geld in belangrijke mate bepaalt wat er op televisie wordt getoond.

Deze situatie wordt versterkt doordat topjournalisten en mediapersoonlijkheden tot de sociale elite behoren, met exorbitante salarissen en veel economisch kapitaal. Freelance- en onderzoeksjournalisten daarentegen leven vaak in onzekerheid en gaan onder druk over tot zelfcensuur. Het medialandschap wordt zo gedomineerd door oppervlakkigheid, sensatie en losse gebeurtenissen zonder samenhang of historische context. Politiek verwordt tot entertainment, en nieuws richt zich op angst en crises, waardoor het publiek zich machteloos voelt.

Hierdoor haken veel burgers af. Politiek lijkt iets voor professionals en experts, terwijl gewone mensen het gevoel krijgen dat zij er geen grip op hebben. Problemen als armoede en oorlog worden behandeld als natuurverschijnselen, zonder de achterliggende structuren en belangen te belichten die de armoede of de oorlog veroorzaken. Dit is zorgwekkend, want volgens Bourdieu is televisie niet slechts een medium, maar een bedreiging voor de democratie zelf: “I think that television poses no less of a threat to political life and to democracy itself.”

Idealiter zou de journalistiek verdediger van de democratie moeten zijn, die machtsstructuren blootlegt en burgers daarover informeert. Helaas besteden nieuwsmedia vaak te weinig aandacht aan de invloed van hun woorden. Ze presenteren de werkelijkheid niet, maar creëren een zonodig gecensureerde versie ervan die vooral aansluit bij commerciële en politieke belangen. Het publiek ‘consumeert’ nieuws zonder het verder te verwerken, met het risico van misinterpretatie.

Bourdieu wijst erop dat (journalistieke) taal macht heeft: taal creëert mede de realiteit. Mediataal vormt hoe we die wereld zien. Politieke strijd gaat steeds meer over het beïnvloeden van de perceptie van kiezers, die de wereld moeten bekijken door een ‘bril’ die gevormd is door politici en journalisten. Mensen worden gedwongen om complexe maatschappelijke kwesties in simpele categorieën te plaatsen: oud versus jong, buitenlanders versus burgers, goed versus fout.

Sociale bewegingen spelen in op deze mechanismen. Demonstraties en acties worden georganiseerd om maximale televisieaandacht te genereren. Zo zorgen groepen als Extinction Rebellion ervoor dat hun protesten begrijpelijk en aantrekkelijk zijn voor televisiemakers, anders worden ze genegeerd door het grote publiek. De televisie dicteert zo eigenlijk niet alleen wat we zien, maar ook hoe sociale en politieke strijd gevoerd wordt.

De huidige mediacultuur, met zijn voorkeur voor oppervlakkigheid, sensationele framing en entertainment, ondermijnt de kwaliteit van het politieke debat en de democratische besluitvorming. Televisie, ooit een belofte voor brede publieke informatie, dreigt zo zelf een bedreiging te worden voor de democratie zelf…