Tata Steel is níet de meest controversiële staalfabriek in Europa maar lijkt er wel heel erg op

Het is waarschijnlijk de meest controversiële fabriek in Europa. Ze maken er staal en het is níet Tata Steel. Waar het dan wel over gaat? De ex-Ilva staalfabriek in Taranto (Puglia, Italië) Een fabriek die in de volksmond ook wel "l'acciaieria della morte" (De Staalfabriek des Doods) wordt genoemd.  

Saillant detail: na ruim 30 jaar schandalen, vele doden, nog meer zieken, onderzoeken, gezondheidsrapporten, gevangenisstraffen tot wel 23 jaar voor bestuurders van de fabriek én de omgevingdienst, lijkt het erop dat sluiting nu écht nabij is. Eind augustus moet de boel dicht, zo besliste de rechter.

Klinkt dit al bekend in de oren?

Wie rondloopt in kustplaatsje Taranto en aan willekeurige omwonenden vraagt naar de impact van 'het monster' (een andere bijnaam voor de fabriek), krijgt steevast dezelfde respons: directe familieleden hebben kanker of zijn overleden door de fabriek. Mensen vertellen over tumoren in hun eigen lijf, miskramen en de moedeloosheid druipt van hun gezichten.

De rechterlijke uitspraak van afgelopen februari dat alle warme delen van de ex-Ilva fabriek voor eind augustus gesloten moeten worden is een uitspraak die momenteel nog wordt aangevochten, maar zoals gezegd: na ruim dertig jaar lijkt er nu toch een einde te komen aan het bestaan van deze staalfabriek.

Dat klinkt ver van ons bed. Echter, in 2024 al legde het RIVM de uitstoot en de gezondheidsimpact van Tata Steel naast die van de ex-Ilva fabriek in Taranto en wat bleek? De twee fabrieken en de schade die ze aanrichten zijn zeer vergelijkbaar.

Als kunstenaar en schrijver verdiep ik me al jaren in de zware industrie wereldwijd en sinds 2021 maak ik kunstwerken van de uitstoot van Tata Steel. Dat verzamel ik door met een magneet fijnstof uit duinzand uit Wijk aan Zee te extraheren. Een aantal van mijn kunstwerken zijn door CEO Hans van den Berg gekocht en hangen prominent op het hoofdkantoor in de IJmond. We hebben de afspraak dat ik hem regelmatig bezoek om zo mee te denken en helpen Tata schoon óf weg te krijgen. Bij elk bezoek word ik rondgeleid over een deel van het Tata Steel terrein om zo een goed beeld van het bedrijf te krijgen. Dus toen ik hoorde over de recente rechterlijke uitspraak in Taranto, besloot ik erheen te gaan en te onderzoeken wat de overeenkomsten en de verschillen nu werkelijk zijn.

Wie het RIVM-rapport leest zou kunnen denken dat Tata Steel minder impact op de omgeving heeft, omdat het rapport de stad Taranto vergelijkt met het dorp Wijk aan Zee. Maar schijn bedriegt. De fabriek in Taranto staat aan de rand van de stad en heeft daardoor slechts directe impact op drie wijken (dat is een klein deel van de stad) met in totaal 39.000 inwoners. Tata Steel in de IJmond wordt omringd door de gemeenten Velsen, Heemskerk en Beverwijk, met 148.000 inwoners waarvan de zwaarst getroffen kern, Wijk aan Zee, IJmuiden en directe omgeving, zo'n 40.000 mensen telt. De schaal van de problematiek in de IJmond is daarmee minstens vergelijkbaar met die in Taranto, zo niet groter.

Het verschil in bewustzijn over die impact van de beide fabrieken heeft een historische verklaring: in Taranto werd al in de jaren negentig grootschalige oversterfte vastgesteld en sindsdien is er continu onderzoek gedaan. In de IJmond kwamen die zorgen en dat onderzoek pas veel later op gang. Italië heeft daardoor een dertig jaar langere voorgeschiedenis met precies dezelfde problematiek.

Dat betekent niet dat álles aan de twee fabrieken hetzelfde is. In Taranto bijvoorbeeld wordt zwaar staal gemaakt dat met name wordt gebruikt voor de bouw, veelal in Italië zelf. Bij Tata Steel in de IJmond maken ze uitsluitend dun plaatstaal dat je vooral terugziet in de verpakkingsindustrie voor voedsel, colablikjes en batterijen. Bovendien is bijna 90% daarvan voor de export. Niet voor de bouw dus. En ook niet voor defensie, zoals veel mensen denken. Het meeste staal dat wij zelf gebruiken importeren we uit andere landen.

Een ander belangrijk verschil is dat men in Taranto voor de werkgelegenheid grotendeels afhankelijk is van de staalfabriek. Er is echt weinig anders. Terwijl we in Nederland grote tekorten hebben aan arbeidskrachten. Werkgevers staan te springen om de Tata-mensen.

Deze twee verschillen maken dan ook extra duidelijk hoe groot de belangen zijn om de fabriek in Taranto open te houden. Maar de gezondheidsschade is zó enorm, dat het niet meer anders kan.

Nu we in de materie duiken is het misschien ook goed om even naar de Nederlandse plannen te kijken. En dan doel ik op het 'groene staalplan' waarvoor de Nederlandse overheid 2 miljard subsidie overweegt te geven. Dit voornemen is al controversieel om vele redenen. Tata Steel heeft bijvoorbeeld in haar voorwaarden staan dat ze haar staalslakverdienmodel wil uitbreiden en tot 40% méér staalslak aan Nederlandse gemeenten wil verkopen als bouwmateriaal. En dat terwijl er maar heel weinig mensen zijn die het géén probleem zouden vinden wanneer er een hondenuitlaatpad of een speeltuin zou worden aangelegd met staalslak in de grond. Ondertussen vervolgt het OM Tata Steel omdat het het bedrijf ervan verdenkt opzettelijk stoffen uit te stoten die gevaarlijk zijn, niet de juiste vergunningen heeft, incidenten onder de pet houdt en de fabrieken slecht onderhoudt. Ook de bestuurders zelf worden verantwoordelijk gesteld met mogelijk gevangenisstraffen in het verschiet.

Does that ring a bell? Oja, ook hiermee was Italië ons voor.

Alsof dat nog niet genoeg was speelde er deze maand nog een kort geding van stichting Gezondheid Op Een tegen de staat, tégen de maatwerksubsidie onder andere omdat het ontbreekt aan gedegen onderzoek over hoe de gezondheid van omwonenden wordt gewaarborgd én heeft de omgevingsdienst aangekondigd de vergunningen in te trekken.

Wat ik in Taranto heb geleerd is dat ook daar de hoop lang was gevestigd op een 'groen staalplan'. Inderdaad, ook dát plan toont opmerkelijke overeenkomsten met het Tataplan waar Den Haag nog steeds twee miljard in wil investeren. Een plan dat, in Taranto, na vele malen uitstel, frustratie en vele (véle) miljoenen aan weggegooid belastinggeld tot niets heeft geleid.

Met als resultaat een moedeloze stad vol zieke mensen en op elke straathoek wel een affiche met foto van nóg een veel te jong overleden bewoner.

De vraag die blijft hangen: wat leren wij van een stad die 30 jaar voorloopt in een situatie die zó lijkt op de onze?

En ja, zeker, ik heb Hans van den Berg een kaart gestuurd vanuit Taranto - nog geen reactie.