’t Geld verdwijnt in een waterhoofd terwijl we praten over box 3 maar wat voor kapitalisme willen we eigenlijk?

Nederland discussieert over box 3, de vermogensbelasting, maar komt er niet uit. Daaronder ligt echter een grotere keuze: sturen we kapitaal naar woningen, bedrijven, scholen en infrastructuur, of naar hogere prijzen van bezit dat al bestaat? Want kapitaal kan steeds bepalender worden in de kansen die we krijgen, maar tegelijk ook worden ingezet om nieuwe welvaart breder op te bouwen. Dus wat gaat het worden?

Het was nog even spannend, zo berichtten tenminste diverse media. Vlak voor Prinsjesdag liep de coalitie vast op box 3, de vermogensbelasting. Daar werd plots de tegenstelling scherp zichtbaar. De VVD wilde snel een vermogenswinstbelasting invoeren, via een maatregel die de schatkist miljarden zou kosten en die vooral vermogenden ten goede zou komen. D66 en CDA wilden daar niet in meegaan zolang tegelijk op de sociale zekerheid werd bezuinigd. Het dilemma werd niet opgelost, het besluit werd vooruitgeschoven.

Dit klonk allemaal als een echo uit een ver verleden. Het raakt aan die oude politieke tegenstelling die al vanaf de geboorte in het kapitalisme verborgen zit: hoeveel economische macht laten we bij de markt (dus vooral bij de vermogenden), en hoeveel organiseren we gezamenlijk voor werkenden, studerenden, zieken, kortom, voor de rest?

Kapitalisme kent namelijk verschillende vormen. Bijvoorbeeld de versie van vlak na 1945. Ook toen maakten bedrijven winst, leenden banken geld uit en bouwden mensen vermogen op. Maar de naoorlogse economie stond sterk in het teken van opbouw: woningen, fabrieken, wegen, scholen. Vooral sociaaldemocraten wilden economische macht breder spreiden, via sterke vakbonden, publieke voorzieningen, sociale zekerheid en belastingen. Dat besef leefde sterk en zette zich om in beleid. Maar hoe anders is dat nu.

Verschillende versies
Voor de duidelijkheid: stel je hebt zeven ton beschikbaar. Je kunt daar een huis mee laten bouwen. Dan gaat dat geld onderweg naar bouwers, installateurs en leveranciers, er worden lonen betaald, materialen gekocht en aan het einde staat er een woning die er daarvoor niet stond. Veel mensen hebben daar dus wat aan. Maar je kunt met diezelfde zeven ton ook speculeren en bieden op een bestaand huis. De verkoper ontvangt geld en voor de koper kan de prijs verder oplopen. Dat is fijn voor wie een huis bezit, maar aan het aantal woningen of banen verandert niets.

Vanaf de jaren tachtig begon vooral die laatste kant van het kapitalisme zwaarder te wegen. De meer financieel, marktgerichte versie van kapitalisme won terrein. Liberale en veel conservatieve partijen legden vertrouwen bij particulier bezit, concurrentie en de markt en wilden de overheid kleiner maken. De beweging draaide zo om privatiseren, dereguleren en het vrij laten bewegen van kapitaal. Later namen ook sociaaldemocratische partijen grote delen van die koers over. Een periode die bekend zou worden als het neoliberale tijdperk.

Die omslag veranderde ook de rol van geld. De Nederlandse econoom Irene van Staveren, hoogleraar pluralistische ontwikkelingseconomie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, beschrijft die ontwikkeling als ‘financialisering’: de financiële wereld krijgt steeds meer gewicht ten opzichte van de reële economie van arbeid, productie en dienstverlening. Volgens haar groeide zo een steeds groter “waterhoofd” bovenop die echte, doorleefde wereld.

Dat beeld lijkt misschien overdreven, maar de cijfers van het McKinsey Global Institute maken de verhouding concreet. Rond 1980 waren de financiële wereld en de reële economie ongeveer even groot; in 2007 was de eerste al 3,4 keer zo groot. Inmiddels gaat het bovendien niet alleen om omvang. In 2025 kwam volgens McKinsey nog maar 20 procent van de wereldwijde vermogensgroei voort uit nieuwe investeringen in de reële economie. Bijna 60 procent ontstond doordat bestaand bezit op papier meer waard werd. En een einde van deze ‘opblazing’ is niet in zicht.

Maar in 2008 werd wel goed zichtbaar hoe kwetsbaar dit systeem is. Huizenprijzen en beurskoersen waren jarenlang gestegen en banken verdienden aan steeds meer leningen. Toen de prijzen plots kelderden, kwamen de risico’s en schulden bij overheden, bedrijven, en toch vooral, zo benadrukt Van Staveren, bij gewone mensen terecht.

Daarna veranderde er in beleidskringen weinig. Om de economie te stutten werden toen door centrale banken de geldpersen aangezet. Dat hielp. Alleen zorgde dat bijgeprinte geld niet vanzelf tot investeringen in de echte wereld. Een flink deel ervan verdween opnieuw in het ‘waterhoofd’ in de vorm van opgeblazen bezittingen als huisprijzen of aandelen. Genoeg, zo zegt inmiddels menig econoom, voor een volgende crisis.

Die verschuiving bleef niet beperkt tot waar het geld terechtkwam. Met de omslag veranderde ook de taal waarmee we naar geld kijken. Investeringen in publieke voorzieningen als scholen of infrastructuur werden steeds vaker als kosten gezien, terwijl alle gemaakte kosten om markten te ondersteunen al snel als investeringen golden. En wie het ene als kostenpost ziet en het andere als investering, maakt ook andere politieke keuzes. Vandaar dat in rap tempo de publieke voorzieningen waar ons sociale weefsel op drijft, werden uitgekleed of zelfs gesloopt. Wat ook hier zichtbaar maakt hoezeer kapitalisme van vorm was veranderd.

Dus decennialang maakten we regels waardoor bezit steeds makkelijker nieuw bezit kon voortbrengen, met als gevolg een opgeblazen financiële wereld ten faveure van vooral vermogenden. En nu ruziën we, met die vermogensbelasting in het achterhoofd, over hoe die opbrengst vervolgens moet worden verdeeld. Maar de wezenlijke keuze ligt hier volgens mij eerder: welk soort kapitalisme willen we eigenlijk?