Sfeerfoto van Joop
Joop
Joop

'Bevolking snakt naar toekomstvisie'

Grote zorgen over gevolgen voor MKB
Joop

Stap uit je echokamer waarin alleen het eigen gelijk weerklinkt

  •  
15-04-2022
  •  
leestijd 7 minuten
  •  
1742 keer bekeken
  •  
Mendes-Flohr0Frontispiece-e1573748735107

© Martin Buber Literary Estate

In het licht van de huidige ‘bubbelficatie’ van de samenleving – waar iedereen zich terugtrekt in de bubbel van het eigen gelijk – biedt de dialogische filosofie van Martin Buber de mogelijkheid om radicaal anders met elkaar om te gaan.

Volgens de Joods-Oostenrijkse filosoof en anarchist Buber (1878-1965) betekent menselijkheid wezenlijk mede-menselijkheid. Alleen door de dialoog aan te gaan, door volledig open te staan voor anderen in al hun andersheid, door ons aan te laten spreken en vanuit ons hart te antwoorden, worden we échte mensen. De “gehele mens”, aldus Buber, is “de mens mét de mens”, de dialogische mens. “Ik word mijzelf via jou”, zegt Buber, en: “Alle echte leven is ontmoeting.”

Kijken we vanuit Bubers dialogische filosofie naar onze tijd – het bubbel-tijdperk – dan moeten we concluderen dat onze (mede-)menselijkheid flink onder druk staat. De Russen en het Westen, de ‘complotwappies’ en de ‘sheeple’, links en rechts, de Israëli’s en de Palestijnen, de ‘klimaatwappies’ en de ‘klimaatontkenners’, de haves en de have-nots – iedereen zit in z’n eigen informatiebubbel, wereldbeeld, comfortzone, getto of gated community. Echte dialoog, dwars door bubbelwanden heen, vindt nog maar zelden plaats. Onze bubbels zijn echokamers waarin alleen het eigen gelijk weerklinkt. 

En daarmee boeten we aan medemenselijkheid in: de onmenselijkheid van Poetins oorlog getuigt daarvan. Ook los van deze oorlog zien we de ontmenselijking om ons heen: online scheldpartijen, psychotische complottheorieën, de hardvochtige behandeling van migranten en vluchtelingen, doodsbedreigingen, de verharding van het publieke debat op sociale media en in de Tweede Kamer – het zijn allemaal symptomen van een medemenselijke tekort.

De neoliberale schuim-samenleving

Vragen we naar de onderliggende oorzaak van dit tekort, dan komen we volgens de anarchist Buber uit bij het kapitalisme. Bubers anarchisme en kapitalismekritiek volgen naadloos uit zijn dialogische filosofie. Omdat we alleen dankzij elkaar echt mens worden, en omdat in de dialoog elke stem even zwaar moet tellen, is alleen een solidaire, absoluut democratische en anti-autoritaire samenleving volgens Buber een echt menselijke samenleving. 

In het kapitalisme heerst niet de dialogische “Ik-Jij-relatie”, aldus Buber, maar de instrumentele “Ik-Het-relatie”, waarin we de ander reduceren tot exploiteerbaar ‘ding’. De ander verschijnt niet als medemens maar als concurrent, als klant, als baas of als bron van arbeid. “Heeft niet de ontwikkeling van de moderne wijze van arbeid en privé-bezit bijna elk spoor [...] van de betekenisvolle Ontmoeting vernietigt?”, zo vroeg Buber zich al in 1923 vertwijfeld af, doelend op de kapitalistische wereldorde die toen nog maar in de kinderschoenen stond. 

Hoewel geen fan van het staatscommunisme van Marx – als anarchist had Buber geen fiducie in een van bovenaf opgelegde “dictatuur van het proletariaat” – deelde hij wél Marx’ analyse dat het kapitalisme de onstuitbare neiging heeft om traditionele gemeenschapsbanden af te breken en te vervangen door louter financiële relaties tussen ‘marktspelers’, die ook nog eens radicaal ongelijk in economische macht zijn. Het kapitalisme heeft “geen andere band tussen de mensen overgelaten dan die van het naakte profijt, van de hardvochtige ‘contante betaling’”, zo schreven Marx en Engels in hunCommunistisch Manifest (1848).

Daarin ligt de individualiserende tendens van het kapitalisme, dat ons van sociale wezens transformeert in losstaande individuen, die alleen nog vanuit financiële belangen met elkaar in contact treden. In de neoliberale globalisering van de jaren ‘90 kwam deze tendens tot een hoogtepunt, ingeluid door de beruchte uitspraak van Margaret Thatcher, de ‘Iron Lady’ van het neoliberalisme: “Er is niet zoiets als een samenleving, er zijn alleen individuen.” 

Met het neoliberale individualisme nam de bubbelficatie van de samenleving extreme vormen aan. Maximaal losgeweekt van zijn of haar sociale omgeving raakt elk individu opgesloten in de eigen bubbel, afgesloten van de buitenwereld door koptelefoons, schermpjes en gepersonaliseerde newsfeeds. Zo verwordt de geïndividualiseerde samenleving tot “schuim” (zoals de Duitse filosoof Peter Sloterdijk treffend zegt), een amorfe en losse samenhang van privé-bubbels. 

Voorbij individualisme én conservatisme

Voor Buber betekent deze doorgeslagen individualisering dat onze menselijkheid in het gedrang komt. Daarmee komt Buber in de buurt van het conservatisme dat in Nederland wordt uitgedragen door politici en filosofen als Baudet en diens leermeester Cliteur, al zijn de verschillen tussen Buber en het conservatisme uiteindelijk groter dan de overeenkomsten. Bubers anarchistische filosofie van de dialoog vormt een derde weg voorbij de tegenstelling van individualisme en conservatisme.

Het conservatisme – en het Russisch nationalisme van Poetin is daar een extreem voorbeeld van – stelt dat mensen zich alleen in vooraf gegeven gemeenschappen tot personen kunnen ontwikkelen en dus altijd relatief zijn aan een volk, cultuur of traditie. Het conservatisme draait als het ware de beruchte uitspraak van Thatcher om: “Er is niet zoiets als individualiteit, er zijn alleen samenlevingen.” Er zijn, kortom, geen individuen maar alleen Russen, Duitsers, Fransen, Chinezen, Engelsen, etc. 

Wat het conservatisme echter buiten beschouwing laat – en waar de anarchist Buber zich scherp van bewust was – is het feit dat etnisch-culturele eenheden geen natuurlijke of ‘door God gegeven’ collectieven zijn maar altijd veranderende sociale constructies die historisch ontstaan uit de dynamische machtsverhoudingen tussen mensen. De heersende normen binnen een bepaalde cultuur zijn niet zelden ook de normen van de heersende groep (zoals Marx zei: “de heersende ideeën zijn de ideeën van de heersende klasse”). Patriarchale culturen codificeren de macht van mannen over vrouwen. Etnocentrische culturen codificeren racistische machtsverhoudingen. 

Cultuur is in die zin nooit neutraal maar altijd een uiting van macht van de één over de ander. Dit geldt uiteraard ook – of zelfs bij uitstek – voor de door Poetin verheerlijkte “Russische ziel” waarachter het platte machtsstreven van Poetin zelf en zijn kleptocratische kliek schuilgaat. Het conservatisme sluit mensen op in de verstikkende eenheid van de etnisch-culturele gemeenschap waarin zij toevallig geboren zijn. En daarbinnen is geen plek voor radicaal afwijkende meningen of identiteiten. 

Vanuit Bubers dialogische perspectief kunnen we tegen het conservatisme inbrengen dat mensen zich weliswaar via sociale relaties tot personen ontwikkelen, maar dat het daarbij gaat om relaties die ‘grensoverschrijdend’ zijn. Voor Buber is persoonswording een dialogisch proces dat dwars door bubbelwanden heen breekt.Échte dialoog gaat over grenzen heen – landsgrenzen, bubbelgrenzen, etnisch-culturele grenzen, taalgrenzen, politieke grenzen, gender-grenzen en zelfs de grenzen tussen mens en natuur. 

Dialogische persoonswording vereist dat we ons volledig openstellen voor de ander in al diens andersheid. En dat lukt niet als we onszelf opsluiten – of laten opsluiten – in de overkoepelende eenheid van een collectief. Communicatie is dan geen dialoog meer maar een soort ‘collectieve monoloog’ waarbij weliswaar meerdere mensen betrokken zijn maar waar het eigenlijk de collectieve identiteit is die met zichzelf spreekt.

In de dialoog laten we ons aanspreken door de ander in al diens andersheid: zo blaast de dialoog elke collectieve identiteit op. Wat overigens niet wil zeggen dat de dialoog elke vorm van gemeenschap opblaast. Integendeel, de dialoog vestigt juist échte gemeenschap, aldus Buber. Geen gemeenschap die van bovenaf, door de heersende machten, wordt opgelegd, maar een medemenselijke gemeenschap die vanzelf en van onderaf, uit de oprechte dialoog tussen mensen, ontstaat. Een gemeenschap die gebaseerd is op wederzijdse afhankelijkheid én respect voor elkaars andersheid.

Naar een kritiek van de opdringerige media

Maar hoe herstellen we deze medemenselijkheid in het huidige bubbel-tijdperk? Vanuit een Buberiaanse blik vereist dit een scherpe kritiek op de rol die media in het hedendaagse kapitalisme spelen. Dialogisch gezien zouden media niets meer moeten zijn dan communicatie-media, d.w.z. bruikbare middelen die ons optimaal in staat stellen om elkaar te vinden, om elkaar in openheid te ontmoeten. Het grote probleem van onze tijd is dat de media níet op deze manier functioneren: ze scheiden ons juist en spelen ons tegen elkaar uit. Zoals de Russische staatsmedia de Russische propaganda-bubbel in stand houden en zoals volgens complotdenkers de zogenoemde “MSM” (mainstream media) de “sheeple” gevangen houden in hun schijnwereld, zo creëren sociale media als Facebook, YouTube en Twitter de informatiebubbels die groepen tegen elkaar uitspelen en opzetten.

In het kapitalisme zijn ‘de media’ allesbehalve neutrale doorgeefluiken van informatie maar op winst gerichte mediabedrijven die er financieel belang bij hebben om hun “gebruikers” een bepaalde kant op te sturen. Dat geldt niet minder voor de Russische staatsmedia, waarvan een substantieel deel in handen is van olie- en gasgigant Gazprom, als voor de westerse nieuwsmedia waar een handjevol conglomeraten bovenmatig veel invloed uitoefenen. Het duidelijkst echter verschijnt de kapitalistische verstrengeling van de media en de sturende werking van het Grote Geld in de sociale media. Door de digitalisering van de maatschappij zijn zij tot in de haarvaten van ons dagelijks leven doorgedrongen, waar zij echter door hun verdienmodel een ware verwoesting aanrichten. 

De sociale media halen hun historisch megawinsten uit advertentie-inkomsten, waardoor zij er alle belang bij hebben om hun gebruikers zo lang mogelijk aan hun schermpjes gekluisterd te houden, om hen – als vetgemeste paté-ganzen – zoveel mogelijk advertenties door de strot te duwen. Daarom zijn de sociale media zo verslavend, dat is precies de bedoeling. De media houden onze aandacht vast via gepersonaliseerde “feeds” die precies dat laten zien wat ons triggert, wat onze ego’s streelt, wat onze onderbuikgevoelens aanspreekt en wat onze vooroordelen bevestigt. En als onze aandacht eventjes verslapt, dan zijn de sociale media er als de kippen bij om ons via pushberichten tot de orde te roepen.

Sociale media die zichzelf opdringen en ons een bepaalde kant op sturen zijn geen communicatiemedia meer maar kapitalistische sturingsmechanismen. Een écht communicatiemedium fungeert als een “verdwijnende bemiddelaar” (zoals de marxistische filosoof Fredric Jameson dat noemt), dwz. een medium dat ‘oplost’ nadat het de gesprekspartners bij elkaar heeft gebracht. Daarom is gesproken taal zo’n goed communicatiemiddel, omdat de klanken na uitgesproken te zijn in stilte wegsterven – zouden ze dat niet doen, dan zouden ze als een ‘muur van geluid’ tussen ons in komen te staan, daarmee elke dialoog onmogelijk makend. Daarom zegt Buber: “Alleen wanneer elk middel is weggevallen komt de Ontmoeting tot stand.”

Praat mee

Heb je een vraag, suggestie of wil je gewoon iets kwijt? Dat kan hier. Lees onze spelregels.

avatar

Reacties (18)

Paul250371
Paul25037120 apr. 2022 - 9:55

Helemaal mee eens. Mooie column.

Dehnus
Dehnus17 apr. 2022 - 8:06

En daarom schopte de SP haar hele jeugd afdeling er uit en iedereen die Socialistisch/Communistisch was en dat aangaf.... in de "SOCIALISTISCHE PARTIJ!". Ja de SP kan de bubbel niet eens wat oprekken, of zelfs de mensen in de bubbel tolereren. Nogal hilarisch dat de SP anderen vertelt om "uit de bubbel" te kijken.

1 Reactie
Paul250371
Paul25037120 apr. 2022 - 9:55

Ik vind de column heel sterk maar jouw commentaar klopt natuurlijk ook.

Martin van der Linde
Martin van der Linde16 apr. 2022 - 13:11

Interessant betoog dat hier en daar wat onverwachte wendingen heeft. Dat maakt het spannend. Telkens als acceptatie van de zienswijze van Buber vast lijkt te lopen op iets dat we tegenwoordig als niet wenselijk ervaren - het neoconservatisme van Poetin of Baudet - volgt een correctie. Een synthese als uitweg uit de gecreëerde tegenstelling. Ook interessant omdat het aan sluit op op mijn eerdere reacties over het idee van een Russische Ziel, het exceptionalisme dat Poetin hanteert om zijn moordpartijen te legitimeren. Ruimer gesteld, de ideologie als rechtvaardiging van geweld. Toch heb ik mijn twijfels of het zogenoemde Neoliberalisme een ideologie is. Het verheerlijkt het kapitalisme, maar kapitalisme is geen ideologie, het is een economische ordening. In Marx's tijd en zelfs in die van Buber was het kapitalisme een direct gevolg van de vrijheid van een handjevol machtige lieden die misbruik maakten van mensen die niets hadden. Daarmee leek het onbeheersbaar, een brute kracht die niet te beteugelen was, behalve door onthoofding. In de afgelopen 100 jaar is er veel meer maatschappelijke sturing gekomen. In het westen door democratische krachten, in het oosten door een sterk sturende overheid. In beide gevallen staat het kapitalisme in dienst van de samenleving. Een trend die steeds sterker wordt. Is daarmee de ideologie achter het kapitalisme veranderd? Ik denk het niet, kapitalisme heeft geen ziel, het neemt iedere vorm aan die we er aan geven.

PGS
PGS16 apr. 2022 - 7:32

Goed en interressant betoog. Met elkaar in gesprek te gaan om de ander te ontmoeten. Helaas leven wij in een tijd dat het gesprek alleen maar een 1-richtingsverkeer is geworden waarbij wij de ander willen overtuigen van ons gelijk zonder ons te verdiepen in de logica van de ander. En als het ons niet aanstaat, dan plegen wij karaktermoord door termen te gebruiken als wappie, racist, en nog meer van dat moois. Ik geloof nog steeds in een dialoog en/of ontmoeting om de ander te begrijpen maar ik heb er eerlijk gezegd een hard hoofd in dat dit nog echt gaat gebeuren. Een eigen bubbel is te confortabel om geconfrontereerd te worden met een andere mening. Om vervolgens onder woorden te brengen waarom je er niet mee eens ben.

1 Reactie
Radio-Head
Radio-Head16 apr. 2022 - 8:53

@PGS Zo is dat, één van de uiteindelijke gevolgen wordt goed leesbaar beschreven in "De psychologie van Totalitarisme" door Mattias Desmett.(Professor klinische psychologie aan de Universiteit Gent) https://www.dewereldmorgen.be/community/een-laatste-keer-omkijken/

Paul Spijkers
Paul Spijkers16 apr. 2022 - 1:53

Je maakt hier wel erg vreemde grote sprongen. Dan blijf je bij abstracte algemene concepties zonder houvast aan de werkelijkheid. Dan is alles specifieks ook maar een 'het'. Inter alia. Vooral voor iemand can Extinction Rebellion zou men voorbij homocentricme naar biocentrisme moetn proberen te rijken.

Effie2
Effie215 apr. 2022 - 23:16

‘Vrede is de dochter van Liefde’. Als de dominante kracht van gedachten onze gevoelens blokkeren bedreigt dat onze gezondheid en welzijn, of die van anderen. Het dier in de mens, dat het recht van de sterkste als uitgangspunt voor zijn handelen ziet, moet vechten/concurreren om een aanvaardbare plek in de rangorde te veroveren, en worstelt zich, ten gevolge van zijn lijden op dit vaak hardvochtige strijdtoneel, met vallen en opstaan, naar het menselijkere/socialere gedrag toe. De sterksten/rijksten hebben, door hun invloed, de macht verworven zaken in ‘hun voordeel’ te regelen/te beslechten. En de zwakkeren worden in dit primitieve systeem met geweld onderdrukt of bestolen, of door meedogenloze ‘slimmeren’ getrakteerd op leugens en uitbuiting. In dit neoliberale tijdperk, waar materialisme de dominante religie lijkt te zijn, wordt de samenleving opgedeeld in zogenaamd zelfredzame individuen. Lager aan de maatschappelijke ladder betekent in veel gevallen: jij doet wat IK zeg, en wel meteen, want anders beschadig ik jouw welzijn. Ongelijkwaardig blokkeert vaak het toestaan van een dialoog. En dan zijn er nog de uitdrukkingsvaardigheid, opofferingsgezindheid, respect, geduld, empathisch vermogen, enzovoorts. Maar zolang we in de competitiestand staan, omdat we op onszelf zijn aangewezen, en omdat veranderen van zienswijze inspanningen vereist, of nadelig voor ons zou kunnen uitpakken, houden we krampachtig vast aan wat we zélf als enige waarheid zien.

Olav Meijer
Olav Meijer15 apr. 2022 - 22:57

[.....is alleen een solidaire, absoluut democratische en anti-autoritaire samenleving volgens Buber een echt menselijke samenleving.] Klopt helemaal. Waaraan ik de nieuwere term "inclusief" voor alle duidelijkheid zou willen toevoegen. Mooie weergave van Bubers ideeën, waarbij tevens duidelijk wordt dat de marxistische analyse van de samenleving -ook in het huidige ontwikkelingsstadium van het kapitalisme- in beginsel nog steeds actuele betekenis heeft. [Daarmee komt Buber in de buurt van het conservatie dat in Nederland wordt uitgedragen door politici en filosofen als Baudet en diens leermeester Cliteur, al zijn de verschillen tussen Buber en het conservatisme uiteindelijk groter dan de overeenkomsten.] Deze tournure begrijp ik niet. Het is m.i. sowieso te veel eer om Baudet en Cliteur "politici en filosofen" te noemen. Met name Baudet is heel inconsistent en reactionair. Verder moeten conservatisme en nationalisme niet vereenzelvigd worden, wat de schrijver ongeveer doet.. Overigens een mooi geformuleerde kritiek op de ("sociale") media.

4 Reacties
Radio-Head
Radio-Head16 apr. 2022 - 9:07

@Olaf "Deze tournure begrijp ik niet." Ik denk gezien je reacties door de jaren heen te maken heeft met het gebrek om te kunnen of willen reflecteren, vanuit je eigen bubbel. Ter info en misschien ter lering, naast het Rechts Extremisme en de Radicale Islam bestaat er volgens Dyab Abou Jahjah in de huidige Tijdgeest nog een Illiberale stroming het Wokisme, ik denk dat hij daar een punt heeft. https://www.nporadio1.nl/fragmenten/de-nieuws-bv/3228f685-c660-459c-bd22-a090882d00a8/2022-03-28-dyab-abou-jahjah-schreef-verlichting-onder-vuur

Satya
Satya16 apr. 2022 - 11:25

Het wokisme heeft precies één zetel gehaald. Word door middel van propaganda veel groter gemaakt als het is. In werkelijkheid is de tweede kamer overspoeld door extreemrechts.

Olav Meijer
Olav Meijer16 apr. 2022 - 15:15

Ter "geruststelling" van Radio-Head: ik heb me met veel verschillende filosofische, sociologische en politieke theorieën bezig gehouden. Zelfs nationaal-socialistische. Ik zit niet in een " bubbel", maar heb wel keuzes gemaakt in mijn leven. En wat betreft "wokisme": dat vind ik net zo'n onzin-term van rechtse signatuur als "politiek correct".

Paul250371
Paul25037120 apr. 2022 - 9:57

Satya Inderdaad.

dirk den boer
dirk den boer15 apr. 2022 - 15:36

Het is maar al te duidelijk: in de plaats van Buber's medemenselijkheid, logisch, hij was een kind van het habsburgse keiserrijk, het vele volkeren onder een keizer , icoon voor zijn vele kinderen, lees het boek vanCarolien de Gruyter over die Habsburgers toen en nu, is de cancel culture en het wokisme gekomen, zo vers uit de USA, en alles overheersend, vergeet die archaische Buber voorlopig maar even, misschien komt zijn levensfilosofie ooit nog terug, voorlopig zie ik het niet, laatst las ik in mijn krant dat men niet begreep dat blanke slavenhouders hun babies zomaar aan een zwarte min overdroegen ter verzorging, aan de vijand dus, hoe kon dat? Dat zou nou niet meer kunnen, in datzelfde stuk: dat slaven gewoon bij de oude meesters in bleven wonen, hohoho, hoe is dat te verklaren??

2 Reacties
dirk den boer
dirk den boer15 apr. 2022 - 21:44

Verduidelijking: vrij gemaakte slaven (1863) in Suriname, zie He-t is zo schrijnened.....- 26/7 Mrt, van Maartje Duin. Maartje begreep dus niets van die medemenselijkheid en gemoedelijkheid en gebrek aan rancune destijds, begrijpelijk, de geluiden nu zijn er ook niet naar...

Satya
Satya16 apr. 2022 - 8:13

Cancelculture is iets wat oud is, pas nu het de machtigen raakt ontstaat ophef. Heb je met oogkleppen op in Kenia rondgelopen? Mijn opa's en oma's namen ook met moeite beslissingen. Woke is een term die fascisten inmiddels hebben gebruikt om iedere stap naar gelijkwaardigheid de kop in te drukken. Ons parlement zit vol racisten en fascisten en woke heeft één zetel gehaald maar als ik fascisten moet geloven is dat het enige probleem. Ik lees ook weinig anders dan het gevaar van woke maar ondertussen laten we niet blanken verzuipen en stoppen ze in concentratiekampen in Griekenland, omdat die racisten en fascisten die donkere mensen zo eng vinden, pseudowetenschap en propaganda middelen om zichzelf het slachtoffer te bestempelen zijn overheersend. Rusland is slecht, ondertussen zijn moslims al zo gedemoniseerd dat 'wij' Somalië, Mali en Niger (in het MO zijn ook wat landen) bombarderen zonder enige verantwoording af te leggen. Van woke zulke voorbeelden Dirk? Boeken worden inmiddels volgeschreven over het gevaar van woke maar aan de realiteit dat onze tweede kamer vol racisten en fascisten zit gaat men volledig voorbij. NOFX schreef het al, idiots have taken over.

HaloOfFlies
HaloOfFlies15 apr. 2022 - 14:07

Is dit nou echt serieus bedoeld? Het begint met een 'conclusie' dat we weer menselijk kunnen worden door volledig voor elkaar open te staan. Dan krijgen we een Wikipedia artikel over de een of andere anarchist (wel aardig). Vervolgens de 'key-vraag': Maar hoe herstellen we deze medemenselijkheid in het huidige bubbel-tijdperk? Antwoord: ...Ehhh...Niet. De (sociale) media zou 'beter' moeten zijn (alleen doorgeefluik), maar is dat niet. Alles is de schuld van de Sociale Media. Einde verhaal. En we leven nog lang en ongelukkig. Bedankt voor deze nutteloze informatie.

1 Reactie
Paul250371
Paul25037120 apr. 2022 - 10:00

Als dit de aspecten zijn die jij uit het verhaal haalt dan snap ik dat je de informatie nutteloos vindt.