Sfeerfoto van Joop
Joop
Joop

Rutte negeerde archiefwet en wiste jarenlang elke dag sms’jes

Landsadvocaat: toestel premier had ruimte voor slechts 20 berichten
Joop

Slavernijmonument als ruilmiddel

  •  
22-10-2020
  •  
leestijd 4 minuten
  •  
slavernij
Een wit idee, breed omarmd, maar reflectie ontbreekt
petrus

© Petrus Donders-monument

Tilburg kan het. Een slavernijmonument doneren terwijl niemand erom gevraagd heeft. Burgemeester Weterings zegde het in 2018 toe. Aan wie is onduidelijk, maar de waaromvraag is wel te beantwoorden. In januari van datzelfde jaar namelijk werd een ander Tilburgs monument onderwerp van een verhitte discussie. Het standbeeld ‘Petrus Donders’, een Tilburgse missionaris met een Afro-Surinamer aan zijn voeten. Het herinnert aan onderdrukking en kerstening in ons oude koloniale rijk. De gemeente Tilburg, eigenaar van het monument, was in verlegenheid; het gemeentebestuur hield zich stil.
Vijf maanden later, op 1 juli 2018, beleefde Tilburg, hoe toevallig, ‘de eerste Brabantse herdenking van de afschaffing van de slavernij’. Breda, Den Bosch en Helmond hadden het nakijken. De plechtige ceremonie vond plaats in het pas aangelegde ‘Vrijheidspark’, waar een aantal Tilburgse WOII-herdenkingsmonumenten zijn verzameld. Op deze Keti-koti feestdag deed Weterings de toezegging dat er in het Vrijheidspark een heus slavernijmonument zou komen. Een monument dat geen wrok uitstraalt, maar wederzijds respect, aldus het Brabants Dagblad.
Citymarketing Weterings’ mededeling kwam als een volslagen verrassing. Niemand in Tilburg had ooit om een slavernijmonument gevraagd. Een wit idee, blijkbaar. In december van datzelfde jaar beloofde de wethouder citymarketing – bevraagd door een journalist – dat er een toelichtingsbordje zou komen bij het Dondersmonument in het Wilhelminapark, teneinde het verkeerd begrepen beeld in zijn context te plaatsen. Onder de Tilburgse erfgoedhoeders groeide de angst dat een hele slavernijdiscussie zou worden opgehangen aan dit lokale icoon. Black Lives Matter- sympathisanten beschouwen de zaligverklaarde priester inderdaad als een typische white savior.
Officieel heeft het ene monument niets met het andere te maken, maar achter de schermen wordt het verband wel degelijk erkend. De bekende bestuurskundige middenweg: Jullie dit, wij dat. Iedereen tevreden, nou niet meer zeuren! Maar een slavernijmonument als ruilmiddel, dat kan toch niet de bedoeling zijn?
Niets ten nadele van al diegenen die zich thans bezig houden met de realisatie ervan. Als het leidt tot meer bewustwording van ons koloniaal verleden dan is dat natuurlijk een goede zaak. Ook Tilburg heeft een uitgebreide relatie met de voormalige koloniën, vooral door de vele religieuze congregaties (de missie), maar ook via de katoenverwerkingsindustrie en de handel in allerlei andere koloniale waren. Verder woont er een aanzienlijke groep Surinamers en Antillianen in de stad.
Maar de spoed die nu achter slavernijmonument wordt gezet geeft te denken. En dat zonder een duidelijke richting. Want als het om wederzijds respect gaat, dan heb je geen monument nodig. Het zou normaal moeten zijn. Respect is het grondprincipe van het recht en van de medemenselijkheid. Heb je een monument nodig om burgers eraan te herinneren?
Oorlogspark Tilburg mag wel wat meer aan zelfreflectie doen. Er zijn nogal wat kwesties die éérst dienen te worden aangepakt en zorgvuldig afgewerkt. Zo heeft het Tilburgse Sint-Nicolaascomité (het oudste  comité van Nederland) nog wat stapjes te zetten richting een werkelijk huidskleur-onafhankelijk kinderfeest.
indie

© Het Indië-monument in het 'Vrijheidspark'

Dan is er de kwestie van het Vrijheidspark zelf, dat meer een Oorlogspark is. Een van de monumenten herdenkt de zestig Tilburgers die niet zijn teruggekeerd van onze koloniale oorlog in Nederlands-Indië. Wel oorlogsleed inderdaad, maar niet bepaald met een vrijheidsgedachte. Vrijheid voor de een is niet altijd vrijheid voor de ander. Op het toelichtingsbordje staat dat Nederland de ‘orde en rust’ kwam herstellen omdat er sprake was van ‘chaos en een groot gevaar voor de bevolking’. Niets over de strijd voor onafhankelijkheid. Toelichtingsbordjes zijn problematisch en vaak van tijdelijke aard. Er had wel een publicatiedatum bij mogen staan.
De vraag of het een oorlogs- of een vrijheidspark betreft is bepalend voor de plaatsing van een toekomstig slavernijmonument. Laten we niet vergeten dat het begrip ‘rechtvaardige oorlog’ slavenhandel en slavernij lange tijd heeft gelegitimeerd. Ook de kerken gingen mee in dit soort redeneringen.
Eigentijdse correctie Rest de kwestie van Tilburgs’ lelijkste monument, dat van de priester met de slaafgemaakte. Het standbeeld uit de hoogtijdagen van het Roomse leven staat nog altijd op dezelfde openbare plek, maar het wordt wel vaak versierd door activisten, nu eens conservatief, dan weer progressief van aard. Het beeld wankelt zogezegd. Ook juridisch staat het niet sterk.
Artikel 6 van de Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden uit 1814 spreekt toch duidelijk over de vrijheid van godsdienst en levensovertuiging. Een vrijheid die blijkbaar niet gold voor Afro-Surinamers, getuige het verbod op ‘afgoderij’ in 1874. Feitelijk was dat een verbod op het uitoefenen van Afrikaanse religieuze tradities. Een ongrondwettelijk verbod dus, niet toevallig ingesteld net na de afschaffing van de slavernij. Kerken en overheid konden het wat dit betreft goed met elkaar vinden in Suriname. Er is nog wel meer te zeggen over die 19e eeuw, voor degenen die iets van de geschiedenis willen leren via standbeelden in plaats van schoolboeken.
In het denken over dit rijksmonument is inmiddels veel veranderd. Vriend en vijand zijn het er over eens dat hier sprake is van een ‘beeldend’ probleem. Mijns inziens kan dat dan ook maar het beste beeldend worden opgelost. Een eigentijdse correctie, door een eigentijdse kunstenaar. En als een artistiek antwoord niet mogelijk blijkt, gemeente Tilburg, verplaats het standbeeld dan naar zijn juiste, museale context. De tijd is voorbij dat dominante witte mannen de publieke ruimte vullen en dat dit normaal gevonden moet worden.
De door de Amsterdamse bevolking geschonken Gouden Koets verhuist zoals bekend naar een museum. Niet meer dan terecht. Tilburg kan het ook! Een slavernijmonument is geen goedmaker voor fout erfgoed elders in de stad.

Praat mee

Heb je een vraag, suggestie of wil je gewoon iets kwijt? Dat kan hier. Lees onze spelregels.

avatar

Reacties (19)

Jansen7
Jansen726 okt. 2020 - 15:09

1) Voor al die voor's en tegen's hebben we uiteindelijk de democratie uitgevonden. 2) Wat ik op een lokaal forum tegenkwam: ons nu bezig houden met het onrecht van toen is veel makkelijker dan het WK in Qatar gaan boycotten (iets met slavernij daar en doden en zo). Opeens blijken we toch niet zo begaan met slaven (we hebben het een andere naam gegeven: economische arbeiders), en let wel: we hebben het hier over voetbal, niet over olie of andere primaire economische behoeften!

Aart van de aap
Aart van de aap24 okt. 2020 - 8:50

Maargoed, betekend dat dat ze het maar moeten afbreken ? Dat weet ik niet. Ik weet het niet.

1 Reactie
Minoes&tuin
Minoes&tuin28 okt. 2020 - 2:27

Aart van de Aap Een nationaal slavenmonument in Amsterdam, de bakermat van de handel, is vooral en in eerste instantie van de mensen zelf. Ik vind niet dat je overal monumenten moet opzetten en al zeker niet ter compensatie, dat is een belediging. Dan heb je het volgens mij niet begrepen, je ontneemt het zo zijn waarde. Het monument in Amsterdam is waardevol en moet zijn waarde houden als middelpunt van samenkomst en herdenking voor velen.

Aart van de aap
Aart van de aap23 okt. 2020 - 21:20

Ik moet je eerlijk zeggen. Het is ook wel een denigrerend beeld. De priester die de zielige slaaf 'helpt' beetje hypocriet

Minoes&tuin
Minoes&tuin23 okt. 2020 - 9:13

Het is ook veel belangrijker wat Gloria Wekker zegt, veronderstelt, 'vervooroordeelt' ik moet er zowaar een nieuw woord voor uitvinden, dan wat deze man zijn hele leven werkelijk gedaan heeft. De held is natuurlijk Herman Fitters. een jarenlange 'missie' vanachter zijn bureau geproduceerd en gereproduceerd, wat een moed. Meer zeg ik er niet meer over! Sommige mensen schieten hun doel compleet voorbij.

5 Reacties
Herman Fitters
Herman Fitters24 okt. 2020 - 11:03

Juist het Donders-monument is het gevolg van jarenlange productie en reproductie van schrijfsels, door zijn ordegenoten. Dit speelt nog steeds; invloedrijke Tilburgers die zich inspannen voor een officiele heiligverklaring door het Vaticaan. Daartoe wordt allerlei ophemelend (les)materiaal gepubliceerd over de missionaris, wat nou niet bepaald dekoloniaal te noemen is. Misschien is dat wel wat mevr Wekker beschrijft. Ondertussen is de geknielde persoon op de sokkel nog altijd naamloos en zonder levensverhaal. Daar mag wel eens op gecorrigeerd worden, op een creatieve manier. En dan bedoel ik niet een slavernijmonument elders in de stad. De slavernijmonumenten zijn trouwens ook een vorm van reproductie. Na Amsterdam (2002), Middelburg (2005) en Rotterdam (2013) volgen Utrecht en Tilburg. Who's next? De stad Den Haag discussieert er al vele jaren over, maar komt er blijkbaar niet helemaal uit.

Minoes&tuin
Minoes&tuin26 okt. 2020 - 12:43

Wat die geknielde persoon daarbij doet begrijp ook ik niet. Misschien heeft dat meer met denkwijze van de maker van dat beeld te maken en/of de opdrachtgevers dan met hemzelf. Dat staat m.i. los van Donders zelf. Die heiligverklaring zal mij ook een zorg zijn, zegt me helemaal niets. Alhoewel katholiek opgevoed heb ik daar helemaal niets mee en de kerk al verlaten op mijn 15e vanwege hun homo-standpunt. Dat was begin jaren 60 op die leeftijd geen sinecure. Ik zie het helemaal los van de kerk, daardoor aangespoord of niet. Er zijn mensen in alle gelederen die iets doen dat uiteindelijk los staat van wat anderen denken en/of de oorspronkelijke gedachte daarachter van een instituut wat het ook is. Ik heb gelezen wat Wekker daarover zegt en het is totaal niet onderbouwd, ook niet wetenschappelijk, het is niet meer dan een mening, inderdaad 'een beeld'. Iets moet en zal, ook hier in een bepaalde richting gestuurd worden, een bepaald beeld dus een frame. Ik pas daarvoor. Ik heb in mijn leven teveel mensen gekend die hun leven hebben gewaagd voor mensen in een ander land terwijl ze in eerste instantie 'uitgezonden' werden vanuit een bepaalde kerkelijke gemeenschap en/of lid van een vereniging, maar waar puur het menselijke (gelijkheidsbeginsel) de menselijke waarde was wat hen dreef. Mensen hebben niet allemaal dezelfde drijfveren en waarden enkel door de manier waarop ze vanuit een bepaalde setting ergens terechtkomen en/of kwamen. Dat zegt niets over een mens als individu en zijn/haar drijfveer, de waarde zelf daaraan toegekend. De waarde die een ander waaronder Wekker eraan geeft of aan wenst te geven, benader ik op dezelfde manier. Donders zou m.i. echt niet op een heiligverklaring zitten te wachten.

Minoes&tuin
Minoes&tuin27 okt. 2020 - 4:48

Herman Fitters Nog even ir, ook over die geknielde persoon en die hand daarboven. Ik heb daar enkel aan het standbeeld op zich gedacht m.b.t. slavernij vanuit mijn hedendaags denken en m.b.t. het onderwerp zoals belicht. Ik heb dit stuk gelezen: https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/peerke-en-het-verdeelde-verleden/ Dat is een zienswijze vanuit de andere kant. Vanwaaruit plaatst men meteen dat beeld. Ik vraag me af of u zich ook verdiept heeft in het katholicisme van die tijd. Dan zou u toch moeten weten dat dergelijke beelden veel voorkwamen bij alle gewone blanke katholieke Nederlanders, volwassenen en kinderen, dat die handoplegging vele betekenissen heeft en kan hebben, dat op zich niets zegt over slavernij/slaven, daar niet zoveel verschil inzat bij gewone blanke Nederlanders. Mijn reactie dat ik dat ook niet begrijp is daarop gericht dat het m.b.t. het item slavernij is. Er bestaan wel meer beelden, prenten etc. waarop geestelijken hun hand leggen op het hoofd of boven het hoofd van een gelovige totaal onafhankelijk van de slavernij. Ik vraag me af of u zich ook verdiept heeft in het katholicisme in het algemeen in die tijd en alles wat ermee gepaard ging, ook in die geloofsgemeenschap hier.. Ik heb mijn moeder heel vaak horen spreken over hoe de kerk begin 1900 omging met haar gelovigen in het algemeen, dus ook de gewone Nederlandse blanke gelovigen. Ik denk dat dat in alle godsdiensten speelde en nog heel vaak speelt in bepaalde godsdiensten. Dat was voor mij ook onwerkelijk nl. Ook ik begreep niet dat mensen dat zolang gepikt hadden. Daarom reageer zo op de betekenis die men aan het 'beeld' wil geven om maar iets te bewijzen. De omgangsvormen in het algemeen, ook naar de eigen geloofsgemeenschap toe, waren destijds totaal anders dan nu.. Ook in Nederland zelf was er die verweving van kerken met de andere machten die ook hier aan de orde van de dag was en waar veel mensen onder geleden hebben. Dat was veel minder specifiek voor het gedrag dan u hier doet voorkomen en vele anderen het willen doen voorkomen. Het voert me hier dan ook te ver daar verder op in te gaan. De maatschappij hing vroeger van hiërarchie aan elkaar zo ook hier. De omgangsvormen waren toen ook hier totaal anders. Of dacht u dat die indoctrinatie en bepaald gedrag niet hier bestond en allerlei vormen had aangenomen binnen die hiërarchie.

Minoes&tuin
Minoes&tuin27 okt. 2020 - 4:55

dat indoctrinatie -/- die

Herman Fitters
Herman Fitters27 okt. 2020 - 23:05

We kunnen helaas niet in de huid van de missionaris kruipen, maar gelukkig kunnen we wel op verschillende manieren naar het standbeeld kijken. U ziet het standbeeld eerst helemaal los van de kerk, maar daarna toch weer niet. Ook koppelt u het standbeeld graag los van de historische persoon Donders. Ik kan dat goed volgen. De verbanden zijn er, toch is het heel goed mogelijk om het los te zien, te ontkoppelen. Dat is ook verstandig: een gewaardeerd persoon kan immers een fout standbeeld hebben. We zien dat bijvoorbeeld in Boston, waar een standbeeld van Abraham Lincoln -toch een gewaardeerd president die nota bene de slavenij heeft afgeschaft- vanwege de aanstootgevende vorm naar een museum gaat. Ik fiets elke dag langs bovengenoemd standbeeld en ik schaam me. Heel wat mensen van mijn generatie (ik ben van 1969) vinden het een vreselijk beeld, ook al zijn ze katholiek opgevoed. Witte mensen, maar ook Tilburgers met een Caribische en Afrikaanse achtergrond. Jongeren die het beeld voor het eerst zien denken: What the f*** / wat krijgen we nou?! Ik kan ze geen ongelijk geven. Ik wil hen ook geen mythologisch verhaal ophangen. In mijn werk spreek ik veel ouderen die het (zogenaamde) rijke roomse leven hebben meegemaakt. Bij hen strijden nostalgie, verzuchting en boosheid om voorrang. Boosheid vanwege geleden pijn, inderdaad door de hiërarchie en de opgelegde religie destijds, in Nederland. Dit standbeeld is neergezet in 1926 en dus niet in de tijd waarin Donders leefde. Ik heb persoonlijk niets tegen de pater zoals die rondliep in het Suriname van de 19e eeuw. Hij was een van de velen, handelde in de geest van die tijd en zijn intenties kennen we niet precies. Maar het gesacraliseerd personage 'Peerke Donders' is iets anders, dat mag je los zien. Het bestaat uit behoorlijk wat mythes, onjuistheden en eenzijdigheid. Naar de missie in Suriname is nooit echt onafhankelijk, dekoloniaal onderzoek gedaan. Amsterdam en Rotterdam onderzoeken uitgebreid hun koloniale geschiedenis. Tilburg zou dat ook eens kunnen doen met betrekking tot de missie. In het hedendaags wetenschappelijk debat is de zending en missie in relatie tot het koloniaal verleden onderbelicht. Een kunsthistoricus vertelde me dat dit standbeeld niet vijf jaar eerder of vijf jaar later gemaakt had kunnen zijn, want dan had het er heel anders uitgezien. Het beeld is dus zéér tijdsgebonden. De vorm is een idee geweest van de redemptoristen, de orde waartoe Donders behoorde. Die stonden alom bekend om hun bekeringsfanatisme, ook in Nederland zelf, de volksmissies. Maar in tegenstelling tot wat u zegt zijn er geen vergelijkbare standbeelden in de wereld. En bij standbeelden die enigszins in de buurt komen is er altijd sprake van een etnisch verschil. Hoe zou dat nou komen?? In het licht van nieuwe generaties en een andere bevolkingssamenstelling zeg ik: deze beeldengroep is wel uit-te-leggen, maar niet goed-te-praten. Een eigentijdse correctie is gewenst. Geen politiek correct uitlegbordje

FransAkkermans1947
FransAkkermans194722 okt. 2020 - 17:56

"Artikel 6 van de Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden uit 1814 spreekt toch duidelijk over de vrijheid van godsdienst en levensovertuiging." Er is geen artikel 6 van de grondwet van 1814. In 1814 was er geen godsdienstvrijheid.

8 Reacties
Herman Fitters
Herman Fitters23 okt. 2020 - 0:21

Klopt. Het huidige artikel 6 kende vroeger andere formuleringen. De Grondwet van 1814 stelde: 'Aan alle bestaande godsdiensten wordt gelijke bescherming verleend'. De Grondwet van 1848 ging een stapje verder en vormde het startschot voor de katholieke emancipatie: 'Ieder beleijdt zijne godsdienstige meeningen met volkomen vrijheid'. Het punt is dat dit destijds voor niet-christelijke religies in het koninkrijk niet opging. Dit werd in 1874 ook zo vastgelegd in Suriname: 'Hij die afgoderij pleegt wordt gestraft met hechtenis van ten hoogste drie maanden of geldboete van ten hoogste honderd gulden.' Voor de Afro-religieuze traditie was geen enkel respect. Gelijke bescherming in het rijk gold dus alleen kerkgenootschappen.

FransAkkermans1947
FransAkkermans194723 okt. 2020 - 17:28

Zoals het in 1814 was geformuleerd zou ik toch niet een andere formulering noemen van het huidige artikel 6. Ik weet er te weinig van af maar ik vraag me af of andere godsdiensten als de Islam na 1848 dan niet in vrijheid beleden mochten worden.De grote meerderheid van de Nederlandse onderdanen, die in Indie, waren moslim. Welke definitie van afgoderij werd er dan gehanteerd in Suriname?

Herman Fitters
Herman Fitters24 okt. 2020 - 11:00

Geen definitie; was waarschijnlijk niet nodig. De monotheïstische godsdiensten werden vanaf 1848 in ons koninkrijk misschien wel gedoogd, maar voor animistische religies was geen begrip. Toen duidelijk werd dat de afschaffing van de slavernij nog slechts een kwestie van tijd zou zijn werden zending en missie zoetjesaan toegelaten op de plantages in Suriname -vanaf 1830. De gedachte was dat het christelijk geloof de slaafgemaakten wel zou conditioneren op hun vrijheid. De zendelingen en missionarissen gingen niet lichtzinnig te werk. Ze vernielden bv religieuze attributen en verbranden zelfs hutten. Het vereren van de voorouders en het gegeven dat niet alleen mensen, maar ook dieren en natuurverschijnselen bezielt kunnen zijn kende geen enkel begrip. In praktijk kwam het in Suriname erop neer dat rituelen en gebruiken van Afrikaanse oorsprong verbannen werden naar de achtertuin. Na de afschaffing van de slavernij werd Afro-religiositeit zelfs verheven tot staatsgevaarlijk. Gelukkig is er de laatste decennia sprake van enige emancipatie op dit vlak, maar de gevestigde kerken hebben er wel moeite mee: Islam is oké, maar geesten van voorouders, meerdere goden of animisme gaat de kerken te ver. PS De figuur Donders, een van de vele paters, past naadloos in een eeuwenoude Europese kersteningstraditie. Zijn standbeeld roept de vraag op of je andere mensen wel jou geloof mag opleggen. In hoeverre accepteren we zo'n bekeringsscène, op een groot voetstuk in de openbare ruimte?

Minoes&tuin
Minoes&tuin27 okt. 2020 - 5:16

Het is m.i. niet meer dan de uiting van een ritueel, al zegt het totaal niets over welk ritueel dat is allemaal invulling en zegt het ook niets over onderdanigheid en/of minderwaardigheid op zich. Voor het overige; Een mens is altijd een som der delen. Dat zou u als socioloog toch moeten weten. Dacht u dat we tegenwoordig vrij waren daarvan, vrij van elitaire dwang door elitaire machtsconstructies? We zweren hier nog altijd op de bijbel of deden dat tot voor kort nog verplicht.

Minoes&tuin
Minoes&tuin27 okt. 2020 - 5:40

Als een scène uit die tijd misschien. Meer was en is het niet! Vraagje; Hoe gingen de afrikanen zelf om met hun leprozen? Zouden wij als Europeanen de mensenoffers van de Azteken aanmoedigen/ ontmoedigen en/of afwijzen, of proberen te voorkomen? Hoe ver wil je gaan als je het doortrekt en hoe eenzijdig wil je het belichten! Ik zou me wel tien keer bedenken overigens voordat ik als arts me nog zou gaan bemoeien met de gezondheidszorg in andere landen. God weet wat ze er over 100 jaar van zeggen. Als ik een bisschop Romero zou zijn geweest zou ik me beter nergens mee bemoeit hebben.. Is de wereld werkelijk zo zwart/wit? Waarom zouden we ons in godsnaam nog bemoeien met albino-kinderen in Afrika? Of heeft dat niets met geloof te maken? De lijn tussen oordelen en veroordelen is splinterdun.

Minoes&tuin
Minoes&tuin27 okt. 2020 - 5:41

en vooroordelen.....is splinterdun.

Herman Fitters
Herman Fitters27 okt. 2020 - 23:06

Bisschop Romero zag dat het lot van zijn mensen te maken had met de bestaande machtsstructuren. Hij zweeg daar niet langer over en heeft dat met de dood moeten bekopen. Is dat dan Eigen schuld, dikke bult? Het je uitspreken over geweld en machtsmisbruik in jouw samenleving -zeker als die samenleving zéér ongelijk is, zoals de militaire dictatuur van El Salvador- dat is toch bewonderingswaardig? Het is wat gemakkelijk om die moed achteraf af te raden. Maar we kunnen natuurlijk niet in de huid van een bisschop kruipen, net zo min als in de huid van een missionaris. Ik zou wel hopen dat de huidige bisschop van Den Bosch, een historicus, naar buiten gerichte energie toont en zich uitspreekt over dit standbeeld. Hij is vast geen voorstander van het opleggen van religie aan mensen. Het beeld kan eventueel ook naar een kerkelijke context verhuizen, als daar interesse voor is.

Minoes&tuin
Minoes&tuin28 okt. 2020 - 1:58

flinterdun!