Slavernij werd vervangen door contractarbeid, mét uitbuiting en afhankelijkheid

5 juni. Voor Hindostaanse Surinamers is dat geen gewone datum. Op die dag in 1873 meerde de Lalla Rookh aan in Paramaribo: het eerste schip met contractarbeiders uit Brits-Indië. Mijn familie beslaat vrijwel de volledige periode van de contractarbeid. De vroegste voorouder arriveerde in 1874, de laatste in 1914, kort voor het einde van de Britse werving. Het waren mensen met namen en verhalen, met een cultureel geheugen dat ondanks het systeem waarin zij terechtkwamen is doorgegeven, een systeem dat hen vaak reduceerde tot nummers.

Buiten de Surinaamse gemeenschap weet vrijwel niemand in Nederland wat er op die dag wordt herdacht. Maar ook binnen de gemeenschap zelf is er een laag die zelden hardop wordt benoemd. De trots op wat er ondanks alles is opgebouwd, ja, die is altijd aanwezig geweest. Maar daaronder ligt een laag leed die lang geen taal heeft gekregen.

Ik denk dat dat komt doordat de koloniale geschiedenis van Suriname nog altijd vooral wordt verteld via de slavernij. De afschaffing ervan in 1863 geldt als het sluitstuk, alsof daarna een nieuw tijdperk begon. Maar de plantage-economie ging gewoon door. Alleen de juridische vorm veranderde.

Na 1863 moesten vrijgemaakten nog tien jaar onder staatstoezicht werken. Tegelijkertijd werd een nieuw systeem opgezet waarbij arbeiders uit Azië werden geworven. In en rond de Emancipatiewet werd dezelfde logica vastgelegd: compensatie voor slavenhouders, tien jaar gebonden arbeid voor vrijgemaakten, en middelen voor de werving van nieuwe arbeidskrachten. Één wet. Drie instrumenten. Één economisch doel.

Tussen 1853 en 1939 kwamen meer dan 34.000 Brits-Indiërs, ruim 33.000 Javanen en 2.630 Chinese contractarbeiders naar Suriname. Op papier waren het vrije mensen met een contract. In de praktijk werden zij via de Poenale Sanctie aan de plantages gebonden: wie wegliep of weigerde te werken, kon worden vervolgd en opgesloten. Planters beschikten over een uitzonderlijke mate van controle, doordat overtredingen van arbeidscontracten via het strafrecht werden gehandhaafd. De Britse historicus Hugh Tinker noemde dit systeem een new system of slavery. In Suriname werd de Poenale Sanctie pas in 1948 afgeschaft.

Het contract was een juridisch instrument én een moreel schild, een manier om uitbuiting te legitimeren. Wat op papier vrijwillig en formeel correct lijkt, wordt minder snel als uitbuiting herkend. De juridische vorm maakte de dwang onzichtbaar, en die onzichtbaarheid maakte het systeem houdbaar.

Dat patroon is niet verdwenen. Arbeidsmigranten die vandaag naar Nederland komen, worden via contracten, schulden en afhankelijkheid van werkgevers voor huisvesting en verblijfsstatus aan omstandigheden gebonden die zij bij aankomst niet konden voorzien. De juridische vorm verschilt. Maar de mechanismen van afhankelijkheid via schulden, huisvesting en verblijfsrecht vertonen opvallende overeenkomsten.

Juist omdat contractarbeid zo lang is voorgesteld als vrijwillige arbeid en niet als gebonden arbeid, ontbreekt vaak de taal om vergelijkbare vormen van afhankelijkheid vandaag te herkennen. Die stilte heeft een prijs. Voor de arbeidsmigranten van nu, die vastzitten in systemen die juridisch correct lijken. En voor nazaten als ik, die opgroeiden met de trots op wat er ondanks alles is opgebouwd, maar bij wie het leed daaronder lang geen stem heeft gekregen. Het zijn dezelfde mechanismen die dat verstomd houden. De geschiedenis van de contractarbeid is niet alleen een vergeten hoofdstuk. Het is een ongelezen handleiding.