Scheppen, mysterie uit het niets

Waar zat God het liefst in zijn prille jeugd?
In de zandbak natuurlijk. Lekker scheppen!

Een flauw grapje ter introductie op de verrichtingen van een vijftal kunstenaars die Cherry Duyns ooit portretteerde in hun daadwerkelijke scheppingsproces. Hij deed dat zonder begeleidend commentaar. Fly on the wall.  Duyns laat het alleen maar zien. Alsof de documentairemaker er zelf niet bij is voltrekken vijf scheppingen, in volstrekt verschillende disciplines, zich voor het oog van de kijker.  Sobere maar alleszeggende titel: ‘De Wording’ (1997). Een bijna onmogelijke registratie daar kunstenaars zich zelden laten betrappen bij het naakte scheppingsproces.

Schilder/schrijver Armando vult een groot doek op de muziek van Django Reinhardt. Zwijgend en beschouwend. Choreograaf Hans van Manen in schijnbare trance. Tellend, rekenend en kettingrokend beweegt hij zich door een lokaal. Bijna abstracte aanwijzingen en bewegingen culmineren in een adembenemende voorstelling. De abstractie tot leven gewekt.

Het geëxalteerd rijm van dichteres Ida Gerhardt in haar gedicht ‘Langzaam opent zich het inzicht’’. Een intrigerende titel voor een gedicht waarvan de hermetische dichtregels zich moeilijk laten doorgronden. Reinbert de Leeuw probeert zijn woorden en muziek in een compositie te vatten. De menselijke stem is zijn instrument. En de kunstenaar Carel Visser tenslotte die zich bezig houdt met een grofstoffelijke schepping van glas, rubber en staal. Grote werken. Dood materiaal wat hij door hen te combineren een vreemd soort leven inblaast.

Hans van Manen overleed vorig jaar, de anderen al eerder.

Zoals De Leeuw speelt met noten en klanken, zo orkestreert Van Manen zijn dansers in een onzichtbare lay-out, zijn choreografie het menselijk vermogen om te buigen naar een vorm. Iedere stap en beweging op de aangewezen plaats. Een wonder van meesterlijk concentratievermogen en de fysieke doorzetting daarvan. Voor de buitenstaander een welhaast onbegrijpelijk, doch zeer fascinerend schouwspel.

Hoe schildert de schilder, houwt de beeldhouwer en vindt de dichteres haar woorden? Wat hen allen bindt is uiteraard die onstuitbare scheppingsdrift waar alles zijn oorsprong vindt. Hoewel de werken onder onze ogen ontstaan blijft daar die waas van mystiek. Waar komt dat vuur vandaan?

In het midden van de 18e eeuw schiep een zekere Giuseppe Salerno twee ‘anatomische machines’. Twee anatomische modellen bestaande uit staaldraad, was, stof en…de skeletten van twee echte mensen. Hun beenderen door de materialen omgeven, die het hart- en vaatsysteem verbeelden, hielden de mensen van die tijd lang in verbijstering en ongeloof. Enige tijd ging zelfs de mare dat het twee echte mensen betrof die het resultaat waren van alchemie-experimenten waarin zij het leven hadden gelaten.

Bij het zien van de modellen denkt men automatisch aan Mary Shelly’s schepping Frankenstein, or, The modern Prometheus (1816). Nog altijd is onduidelijk hoe hij, in een tijd waarin het menselijk lichaam nog niet zo gedetailleerd in kaart was gebracht, dergelijke accuratesse kon betrachten. (Papier-maché en houten modellen uit die, én later dagen, kennen een aanzienlijk mindere detaillering). Alweer dat scheppende mysterie…