Regeerakkoord: dweilen met de kraan open

In navolging van de VS waarin de regering-Trump stelselmatig het zorg- en zekerheidssysteem afknijpt om daarmee de belasting voor kapitaalkrachtigen en grote bedrijven te verlagen, heeft Nederland nu ook zo´n regeerakkoord: bezuinigingen op zorg en sociale zekerheid enerzijds, anderzijds geen verhoging van winstbelasting en belasting op grote vermogens, veel publiek geld richting bedrijven in navolging van het rapport-Wennink en handhaving van alle belastingkortingen voor het bedrijfsleven. De in het neoliberale systeem ingebakken bevoordeling van grote bedrijven en kapitaalkrachtigen wordt voortgezet ten koste van de lagere en middenklassen. Daarmee neemt de inkomens- en vermogenskloof alleen maar toe. Illustratief is de Amerikaanse situatie waarbij in 1975 de top 10% van de bevolking 33% van het totale inkomen bezat terwijl dat in 2019 gestegen was tot een kapitaalkrachtig 54%.

De economische groei waarnaar wordt gestreefd en waarmee alles wordt beargumenteerd, speelt vooral in het voordeel van de kapitaalkrachtige en vermogende hoofdrolspelers in de neoliberale wereld maar valt buiten bereik van vele burgers die leven met de onzekerheden die deze neoliberale wereld heeft voortgebracht. Van bankencrisis tot migratiestromen, geopolitieke conflicten uit handelsbelangen en klimaatcrisis.

Correctie van dit neoliberale systeem is noodzakelijk en urgent. Dat kan op veel verschillende manieren worden bereikt. Ik noem er vier:

1.     Hogere heffingen op winst en vermogen. Een voorbeeld van dit laatste is het recente voorstel van Zucman om een heffing van 2% op dat deel van het vermogen te leggen dat boven de 100 miljoen euro ligt.

2.     Beslissingsmacht scheiden van geld via bijvoorbeeld de bevordering van steward-owned bedrijven. De centrale positie van aandeelhouders neemt daarmee af. De macht ligt bij zogeheten stewards: mensen die het doel en de continuïteit van het bedrijf bewaken (bijv. oprichters, werknemers of onafhankelijke deskundigen). De sociale, ecologische of lange termijn doelstelling zit juridisch verankerd in de eigendomsstructuur. Winst wordt een middel, geen doel.

3.     De invoering van een basisinkomen, mogelijk in stappen. Een deel van de op traditionele groei gebaseerde arbeid zal dan geleidelijk worden vervangen door activiteiten als mantelzorg, vrijwilligersarbeid, het opzetten van lokale burgerinitiatieven of in het algemeen op activiteiten die bijdragen aan sociale en ecologische veerkracht.

4.     Uiteindelijk lijken veranderingen vooral te worden ontwikkeld vanuit de vele groepen in Nederland die inmiddels op talloze manieren bezig zijn van onderop te werken (de onderstroom). Het gaat bijvoorbeeld om het groeiend aantal zorgcoöperaties, voedselcoöperaties en energiecoöperaties. Het gaat ook om het toenemend aantal mensen en groepen die actief zijn op het gebied van duurzaamheid, alternatieve woonvormen en zorg, vernieuwend onderwijs en actief burgerschap (Jelleke de Nooy van Tol, Voorlevers van de nieuwe samenleving, 2025).  Deze decentrale initiatieven zijn geholpen met de ontwikkeling van decentrale technologie voor productie en besluitvorming, evenals geschikte juridische kaders.

Genoemde correcties op het neoliberale model zullen de economische groei in de traditionele zin afremmen. Een circulaire, duurzame economie lijkt logischerwijs tot economische krimp te leiden bijvoorbeeld. Dat geldt zeker bij een basisinkomen door het stimuleren van de vervanging van op traditionele groei gebaseerde arbeid door meer activiteiten buiten het systeem om die bijdragen aan sociale en ecologische veerkracht. Ook vele activiteiten in de onderstroom gaan buiten het systeem om. Tegenover die economische krimp staat evenwel dat het leven er stukken aardiger op wordt, eerlijker, met minder stress, evenwichtiger ook met ieders deelname, duurzamer en zeker ook gezonder. De brede welvaart neemt toe.

Het regeerakkoord bevat nuttige voorstellen, zoals extra investeringen in het onderwijs, voorstellen om het stikstofslot te openen en een grote inzet op woningbouw. Correcties op het neoliberale model ontbreken evenwel volledig. De maatschappelijke kloof blijft zich dan verdiepen. Het regeerakkoord betekent dus, ondanks de nuttige voorstellen, vooral een kwestie van dweilen met de kraan open.