Rampenbestrijding faalt, een dier is geen bankstel

Bij rampen staat de mens altijd centraal, terwijl dieren ook lijden en vaak worden vergeten. Ze zoeken het letterlijk maar uit. Het beleid is traag, afhankelijk van vrijwilligers en gestoeld op een wereldbeeld waarin de mens heerst over alle andere soorten. Dat moet veranderen, een beetje menselijkheid voor alle andere dieren.

De recente ramp in Utrecht, waarbij bewoners hun huizen moesten verlaten terwijl hun dieren noodgedwongen achterbleven of op straat zwierven, legt opnieuw een structurele moreel blinde vlek bloot in de Nederlandse rampenbestrijding.  Terwijl veiligheidsregio’s, gemeenten en hulpdiensten strak georganiseerd optreden om mensenlevens te beschermen, bungelt het lot van dieren nog altijd aan de rand van het beleid. Het wordt niet als een serieus aandachtspunt gezien. Hooguit terloops genoemd. Dat is niet alleen praktisch problematisch - je kunt iets negeren als probleem maar daardoor lost het niet op - maar dieren lijden ook en niet handelen is moreel onaanvaardbaar. Zo willen we toch niet met levens omgaan, eigen soort eerst?

Het kan anders en veel beter. Verantwoordelijke ministeries, bewindslieden, partijen, burgemeesters en veiligheidsregio’s laten het afweten. In alle crisisplannen moet expliciet worden vastgelegd hoe te handelen met dieren bij rampen - en dat moet gelden voor álle dieren. Zo moeilijk is het niet. Bij crises gaat het niet uitsluitend om menselijke veiligheid of materiële schade, maar immers ook om aantoonbaar lijden van iedereen. Dieren ervaren angst, stress en pijn, en zijn daarbij dikwijls volledig afhankelijk van menselijk handelen. Juist in noodsituaties geldt daarom een zorgplicht. Niet aan hun lot overlaten.

Wie verantwoordelijkheid draagt voor dieren, kan zich niet verschuilen achter het argument dat dierenwelzijn pas later aan de orde komt. Bescherming van dieren is geen bijzaak, maar een wezenlijk onderdeel van beschaving. Dat inzicht is overigens niet nieuw.  De Dierenbescherming, andere organisaties en veel mensen vragen al sinds de jaren negentig van de vorige eeuw aandacht voor dieren bij rampen - incluis mijzelf. Er zijn rapporten geschreven, pilots uitgevoerd, adviezen gegeven, lobby heeft plaatsgevonden en noodkreten zijn geuit. Toch blijft structurele verankering uit. De goede wil is er niet.

Politici en bestuurders handelen traag, omdat dieren nog altijd als een bijzaak worden gezien. Of er wordt zelfs lacherig over gedaan. Deze houdingen geven het menselijk tekort aan. Want medeleven stopt niet bij een sekse, ras en ook niet bij een soort. Je ook in te leven in het andere dier; met alle behoeften die zij hebben, waaronder uitvoering van soorteigen gedrag, veiligheid, welzijn en gezondheid, is essentieel. Wanneer een dier in onze macht is dragen we verantwoordelijkheid. Individueel en collectief.

De crisisbeheersing is jammer genoeg diep verankerd in een antropocentrische wereldbeschouwing, waarin de mens centraal staat en andere diersoorten ondergeschikt zijn aan menselijke belangen. En zolang de overheden en instanties falen zijn dieren afhankelijk van mensen die wel inzien dat er meer dan de mens alleen is.

In 2024 werd de stichting Dieren in Rampen opgericht, met als doel dieren een structurele plek te geven binnen de crisisbeheersing. Dat is een belangrijke en hoopgevende ontwikkeling, die laat zien dat het besef groeit dat dieren niet langer vergeten mogen worden. Maar de oprichting van een stichting is geen denk- en systeemverandering. 

Zolang dierenhulp geen vast onderdeel is van officiële crisisplannen en veiligheidsstructuren, blijft zij afhankelijk van goede wil, vrijwilligers en toevallige samenwerking. In de praktijk hangt dierenhulp er daardoor nog steeds bij. Ze wordt vaak pas op het laatste moment toegelaten- of maar deels - en rust grotendeels op particuliere initiatieven. Dat leidt tot schrijnende situaties waarin bewoners hun woning niet meer in mogen om hun kat of hond te redden, terwijl hulpverleners formeel geen opdracht of bevoegdheid hebben om dieren in veiligheid te stellen. Natuurlijk is alles anders wanneer het om een kind van een mens gaat. Die spanning is onhoudbaar en ondermijnt ook het draagvlak voor ingrijpende crisismaatregelen.

Een structurele oplossing vraagt om verankering in de crisisorganisatie. De gemeentelijke driehoek - burgemeester, politie en hulpdiensten - moet standaard samenwerken met dierenbeschermingsorganisaties en gespecialiseerde stichtingen. Net zoals er protocollen bestaan voor kwetsbare personen, cultureel erfgoed en vitale infrastructuur, moeten dieren een vaste plek krijgen binnen de crisisstructuur van veiligheidsregio’s. Dat vergt voorbereiding, duidelijke verantwoordelijkheden en oefening, niet improvisatie ter plekke.

Daarbij speelt een dieperliggend probleem: dieren worden juridisch nog steeds grotendeels gelijkgesteld aan goederen. In evacuatiescenario’s maakt het formeel weinig verschil of iemand een hond achterlaat of een bankstel. Die benadering staat haaks op maatschappelijke realiteit en moreel besef. De morele gemeenschap verandert in tijd door nieuwe inzichten en kennistoename. Dieren zijn levende wezens met een intrinsieke waarde, afhankelijk en niet vervangbaar. Je kunt een nieuw interieur kopen, maar geen individuen. Ook daarom, vanwege de relatie mens-dier en emotionele bindingen is redden van dieren een hoofdzaak.

Bij rampen in woonwijken, bij veehouderij-bedrijven en in de natuur dienen er plannen klaar te liggen om dieren te redden. Het gaat niet om collateral damage. Dat vergt naast wettelijke verplichtingen ook een mentaliteitsverandering en praktisch vooruitdenkend handelen. Crisiscommunicatie moet burgers niet alleen informeren over vluchtroutes en noodpakketten, maar ook over hoe zij hun dieren kunnen voorbereiden en beschermen. Een totaalpakket. Rampscenario’s waarin dieren structureel buiten beeld blijven, zijn niet meer van deze tijd en zeer nalatig. Wie rampenbestrijding serieus neemt, erkent dat bescherming niet ophoudt bij de menselijke soort.

Juist ook bij een crisis toont een samenleving haar empathie, zorg, beschaving, compassie en verantwoordelijkheid. Dieren zijn onvervangbaar en levende wezens op zich. Een dier is geen bankstel.