Ragebait in het rariteitenkabinet

Wat gaat de tijd toch snel. In 2004 werd Hyves opgericht. Facebook ontstond datzelfde jaar, al duurde het nog even voordat het in Nederland een grote rol ging spelen. We gingen van krabbels op elkaars profielpagina's naar een eindeloze stroom foto's, berichten en reacties. We leerden het internet kennen als een plek waar emoties uitstekend werkten.

Rond 2015 veranderde er achter de schermen iets toen Facebook overstapte op AI-gestuurde computeralgoritmes. Ik herinner mij de zieke kinderen, de 'sick child-hoax', die werden gebruikt voor clicks. Gepikte foto's als tranentrekker. Een eenzaam kind in een ziekenhuisbed dat geen visite kreeg: wie wil mij feliciteren? Een baby met het syndroom van Down en kleuters met een levensbedreigende huidziekte werden gezien, getroost en gefeliciteerd. Echte foto's van echte kinderen, gebruikt zonder toestemming en voorzien van een verzonnen, zielig verhaal erbij. Alles voor de clickbait.

Ook je verontwaardiging hielp mee. 'Mensen, trap er niet in, dit is schadelijk!' Maar juist door die ophef ging het bereik via dat AI-algoritme omhoog. Facebook had daar in 2017 al een officiële term voor, 'engagement bait'. Berichten die kunstmatige interactie likes, reacties, shares of tags uitlokken, zonder enig oprecht gevoel van degene die het plaatste. Facebook kondigde destijds maatregelen aan tegen dit soort berichten.

Bepaalde mensen, opgejut door het zien van zoveel likes, gingen zelf interactie inkopen bij 'click farms'. Opeens had een eenvoudige Facebook-gebruiker van de ene op de andere dag meer dan zeshonderd vrienden uit India die niets zeiden, en zevenhonderd duimpjes uit Pakistan.

Eind 2022 werd generatieve AI ineens voor iedereen toegankelijk en kwamen er absurde plaatjes online. Mensen, vooral ouderen, stonden pruilend naast enorme, metershoge houten beelden. Geen zaagsel te zien, geen spoor van gereedschap. Ze huilden en waren teleurgesteld dat niemand hun werk mooi vond. 'Goed gedaan, dat doe ik je niet na, ik vind het prachtig,' klonk het in de reacties. Het houtbewerkingsvirus waarde rond.

Er kwam een groentevariant. Er verschenen complete tractoren opgebouwd uit komkommers, steden van maïskolven en huilende kinderen naast ingewikkelde bouwwerken van radijsjes en wortels. Eenzame honderdjarigen met zelfgebakken taarten, maar zonder visite. Het waren knullige AI-plaatjes, maar toch waren deze bejaarden, de zielige kinderen en de miskende kunstenaars geen losse internetgrapjes meer. Ze waren onderdeel geworden van een verdienmodel.

Handen werden geraffineerder, gezichten overtuigender, lichamen anatomisch geloofwaardiger. Er verschenen zingende baby's en steppende katten. AI ontwikkelde zich razendsnel, beelden waren zo verfijnd dat je er twee keer naar moest kijken. Zo'n tapdansende peuter bijvoorbeeld... het zal toch niet... is dat nou echt?

Het werd steeds gekker. Twee jonge vrouwen op het scherm: 'Ik ben 87 jaar en dit is mijn dochter van 66,' zei de moeder. 'We blijven jong door drie ingrediënten, klik hieronder.'

De wereld werd glad en raar. Een rariteitenkabinet waarin alles mogelijk leek, zolang het maar genoeg verbazing opriep. De beelden werden realistischer, niet meer van echt te onderscheiden. Deepfakes maakten iedereen vogelvrij.

Maar er veranderde nog iets. De beelden hoefden niet langer alleen maar vertedering of medelijden op te roepen. Kwaadheid bleek ook bruikbaar. En wie eenmaal boos was, deelde, reageerde en verspreidde. Het verdienmodel draaide door, ongeacht wie er onderweg beschadigd raakte.

Het dieptepunt is nu wel bereikt met Rob Jetten en zijn partner die een baby verwachten via een draagmoeder. Twee mannen en een draagmoeder; het internet braakte er al zijn gal over uit. Waar voorheen de zielige kinderen nog veel bijval kregen, zijn deze onschuldige baby en haar of zijn ouders nu het onderwerp van pure haat.

Ragebait maakt nieuwe slachtoffers. De grens tussen echte volkswoede en door bots aangewakkerde polarisatie is volledig vervaagd. Niets is meer heilig, er verschijnen racistische en homofobe berichten op het scherm. 'Beauty is in the eye of the beholder' en lelijkheid vast ook. Het resultaat is een constante stroom van haat en vuilspuiterij, waarin de op hol geslagen emoties regeren.