Prins­jes­dag verdeelt meer dan geld

Op Prins­jes­dag horen we straks opnieuw welke keuzes het kabinet maakt en wat die be­te­ke­nen voor onze por­te­mon­nee. De koop­kracht­plaat­jes volgen snel. Wie gaat erop vooruit, wie ach­ter­uit en met hoeveel procent?

Maar achter die cijfers ligt een fun­da­men­te­le­re vraag. Want po­li­tie­ke keuzes verdelen niet alleen geld. Ze verdelen ook ze­ker­heid, risico, be­scher­ming en ver­ant­woor­de­lijk­heid. De vraag is daarom niet alleen: Hoeveel mensen gaan erop vooruit? Maar ook: Hoeveel on­ze­ker­heid moeten zij zelf dragen?

In 2013 deed de par­ti­ci­pa­tie­sa­men­le­ving of­fi­ci­eel haar intrede in de Troon­re­de. Wie al wat langer meeloopt in het sociaal domein, kan de woorden die daarna kwamen bijna dromen: eigen kracht, zelf­red­zaam­heid, meedoen, het netwerk benutten, ver­ant­woor­de­lijk­heid nemen. Je zou er een aardige bingo­kaart mee kunnen vullen. Maar ruim tien jaar later dringt zich een andere vraag op: hoeveel eigen ver­ant­woor­de­lijk­heid kun je van mensen vragen, als de mo­ge­lijk­he­den om die ver­ant­woor­de­lijk­heid te dragen zo ongelijk verdeeld zijn?

In­mid­dels klinkt in de Troon­re­des ook een andere taal. Thema's als be­staans­ze­ker­heid, be­scher­ming, ver­trou­wen en gehoord worden zijn na­druk­ke­lij­ker te­rug­ge­ko­men. Steeds dui­de­lij­ker wordt dat eigen regie en par­ti­ci­pa­tie alleen be­te­ke­nis krijgen als er een zekere bodem onder het bestaan ligt. Wie voort­du­rend brandjes blust rond inkomen, wonen of zorg, heeft immers minder ruimte om mee te doen en ver­ant­woor­de­lijk­heid te dragen.

Dat is geen te­rug­keer naar de ver­zor­gings­staat. Het roept vooral de vraag op wanneer het redelijk is ver­ant­woor­de­lijk­heid bij mensen zelf te leggen, en welke ze­ker­heid daar­te­gen­over moet staan.

Dezelfde te­gen­val­ler, een ander gevolg
Neem twee huis­hou­dens die er volgens de koop­kracht­plaat­jes ongeveer evenveel op voor­uit­gaan. Bij beide gaat de auto kapot. De re­pa­ra­tie kost 800 euro. Zonder auto wordt het lastig om op het werk te komen.

In het ene huis­hou­den is er spaar­geld, een vast contract en een eigen woning. De re­pa­ra­tie is ver­ve­lend, maar wordt betaald.

In het andere huis­hou­den is geen buffer aanwezig. De huur is hoog en het ar­beids­con­tract tij­de­lijk. Dezelfde rekening roept ineens andere vragen op. Kan de betaling worden uit­ge­steld? Hoe kom ik op mijn werk? Welke andere rekening betaal ik deze maand niet?

Beide huis­hou­dens zijn kwets­baar voor pech. Maar ze zijn niet even goed be­schermd tegen de gevolgen ervan. Precies daar schieten koop­kracht­plaat­jes tekort.

Be­staans­ze­ker­heid gaat daarom over meer dan inkomen. Het gaat ook over de mo­ge­lijk­heid je leven enigs­zins te plannen en over de ze­ker­heid dat één on­ver­wach­te rekening niet meteen je hele bestaan onder druk zet.

Een overheid verdeelt dus niet alleen middelen. Zij bepaalt ook welke risico's we ge­za­men­lijk dragen en welke risico's mensen zelf moeten opvangen. Wie kan rekenen op be­scher­ming? Wie moet eerst het eigen netwerk aan­spre­ken? Wie moet steeds opnieuw aantonen dat hulp nodig is?

Ook dat zijn po­li­tie­ke keuzes, ook wanneer ze niet zicht­baar worden in een koop­kracht­per­cen­ta­ge.

Ook voor or­ga­ni­sa­ties als een ho­ge­school is be­staans­ze­ker­heid geen ab­strac­te dis­cus­sie
Als lector Sociaal Werk ver­bon­den aan Zuyd Ho­ge­school, bekijk ik deze vraag ook vanuit de da­ge­lijk­se praktijk van het hoger on­der­wijs. Voor een ho­ge­school raakt be­staans­ze­ker­heid, net zoals bij andere or­ga­ni­sa­ties, recht­streeks aan de mensen met wie we werken. Stu­den­ten com­bi­ne­ren studie vaak met werk, wonen in toe­ne­men­de mate nog thuis omdat een be­taal­ba­re kamer moeilijk te vinden is. Zij krijgen te maken met on­ze­ker­heid over inkomen, wonen en toekomst. Ook in onze regio zien pro­fes­si­o­nals en or­ga­ni­sa­ties da­ge­lijks wat er gebeurt wanneer ver­schil­len­de vormen van on­ze­ker­heid zich op­sta­pe­len.

Daarom is be­staans­ze­ker­heid ook een vraag­stuk voor on­der­wijs en ken­nis­ont­wik­ke­ling. Welke sa­men­le­ving leiden we onze stu­den­ten binnen? Welke pro­ble­men leren we hen als in­di­vi­du­eel vraag­stuk te zien, en leren we hen ook kijken naar de om­stan­dig­he­den die erachter liggen?

Zeker in Limburg en andere perifere regio’s, waar grote ver­schil­len in ge­zond­heid, inkomen, wonen en kansen naast elkaar bestaan, zijn die vragen relevant. Een ho­ge­school staat niet buiten zulke ont­wik­ke­lin­gen. In­te­gen­deel. We leiden de pro­fes­si­o­nals op die ermee te maken krijgen en doen on­der­zoek naar wat beleid voor het da­ge­lijks leven van mensen betekent.

Luister ánders naar de Troon­re­de
Op Prins­jes­dag worden de tabellen opnieuw door­ge­re­kend. Stel onze twee huis­hou­dens blijken er allebei 0,4 procent op vooruit te gaan.

Kijk dan nog eens naar die rekening van 800 euro. En luister ook ánders naar de Troon­re­de.

Waar wordt van mensen verwacht dat zij zelf meer dragen? Waar biedt de overheid be­scher­ming? En bij wie zijn we on­ze­ker­heid langzaam normaal gaan vinden?

Mijn hoop is dat Prins­jes­dag niet alleen gaat over be­gro­tin­gen, per­cen­ta­ges en plannen, maar ook over de vraag hoeveel ze­ker­heid mensen nodig hebben om ver­ant­woor­de­lijk­heid te kunnen dragen.

Want ver­ant­woor­de­lijk­heid en ze­ker­heid zijn geen te­gen­po­len. Mensen kunnen pas wer­ke­lijk ver­ant­woor­de­lijk­heid nemen als één te­gen­val­ler niet hun hele bestaan aan het wankelen brengt.

Uit­ein­de­lijk gaat het dus niet alleen om wat we ieder af­zon­der­lijk over­hou­den, maar ook om wat we bereid zijn voor elkaar overeind te houden. Mis­schien zegt juist dát het meest over de sa­men­le­ving waarin we willen leven en over de rol die ook het on­der­wijs heeft in het mede vorm­ge­ven daarvan.

Meer weten over dit  per­spec­tief? In haar in­au­gu­re­le rede Recht­vaar­dig­heid als werk­woord gaat Maja verder in op de thema's be­staans­ze­ker­heid, ver­ant­woor­de­lijk­heid en sociale recht­vaar­dig­heid. Ga voor meer in­for­ma­tie naar de lec­to­raats­pa­gi­na Social Work: Sociaal Werk | Zuyd Ho­ge­school.

Lees ook dit on­der­zoek: The Eternal Struggle for the City: In Search of an Al­ter­na­ti­ve Fra­me­work for Citizen Par­ti­ci­pa­ti­on in Urban Re­ge­ne­ra­ti­on Projects in Shrin­king Cities.

Dit artikel verscheen eerder op de website van Zuyd Hogeschool