Ploft Tata Steel uit elkaar of komt er een echt groene en innovatieve toekomst in IJmuiden?

De laatste Britse staalfabriek is onlangs genationaliseerd. Daarmee kiest de Britse regering er voor om de staalproductie en de bijbehorende banen in het Verenigd Koninkrijk te behouden. De Labourregering wil de toekomst van de staalproductie beschermen. En zij willen er een schone en economisch levensvatbare fabriek van maken. Staal is nodig en is van levensbelang voor de Britse economie, omdat staal nodig is voor bouwprojecten, transportverbindingen, energie-infrastructuur en defensie.

Het Nederlandse parlement is in grote meerderheid voor het behoud van de staalindustrie. Mits het een groen staalbedrijf wordt en de gezondheid van omwonenden waarborgt. Als het staalbedrijf zijn groen staal-plannen doorzet dan is daar in de eerste fase 2 miljard euro overheidsgeld voor beschikbaar. Er zal volgens de Tweede Kamer ook het nodige moeten gebeuren in de maatwerkafspraken over gezondheid voor de omwonenden en de medewerkers van de staalfabriek. Maatwerkafspraken tussen de overheid en Tata Steel Nederland gaan over verduurzaming, uitstoot en financiële steun.

Expertgroep Gezondheid IJmond
Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat heeft in het najaar van 2023 een Expertgroep Gezondheid IJmond in het leven geroepen, onder voorzitterschap van hoogleraar geneeskunde Marcel Levi. De Expertgroep wil een ‘Gezondheidseffectrapportage’ een volwaardige plek geven in de maatwerkafspraken en vergunningsverlening. De gezondheidswinst is volgens de Expertgroep op korte termijn te realiseren door overkappingen, vervroegde sluiting van Kooks- Gasfabriek II en het reduceren van geluidshinder.

Inmiddels wordt Tata Steel Nederland aangeklaagd door het Openbaar Ministerie (OM) omdat zij zich niet aan de wettelijke normen houdt. Op een wel heel ongelukkig moment eist Natarajan Chandrasekaran, topman van Tata India, dat de milieunormen in Nederland moeten worden aangepast. Dat vertelde hij tijdens de onlangs gehouden aandeelhoudersvergadering in India. Het zegt alles over hoe er vanuit India naar Nederland en Europa gekeken wordt. Blijkbaar is Tata India het Nederlandse ‘strenge’ milieubeleid zat. En het laat vooral zien hoe belangrijk het is - dat naast de overheidssteun - de steun ook gepaard moet gaan met afspraken en overheidszeggenschap over het transitie-proces naar Groen Staal.

Het OM heeft besloten om Tata Steel IJmuiden B.V. te dagvaarden. Het OM verdenkt het staalbedrijf van meerdere strafbare feiten, waaronder het opzettelijk en wederrechtelijk in de lucht brengen van schadelijke stoffen, met mogelijke nadelige gevolgen voor de openbare gezondheid. Ook wordt Tata Steel verdacht van het schenden van haar zorgplicht, onder meer door onvoldoende onderhoud uit te voeren, het handelen zonder vergunning en het niet melden van een aantal incidenten met rauwe kooks.

Het gaat hier om milieudelicten die vervolgd worden via de Wet op de Economische Delicten. Bij opzet gaat het om misdrijven, waarvoor rechtspersonen geldboetes van de hoogste categorie kunnen krijgen. Het OM onderzoekt nog of ook leidinggevenden persoonlijk vervolgd kunnen worden. Via artikel 51 van het strafrecht kunnen bestuurders en directeuren persoonlijk strafrechtelijk  aansprakelijk zijn, met geldboetes en in theorie zelfs gevangenisstraf. Als het tot een veroordeling leidt, zal dat voor de eigenaar Tata Steel Limited consequenties hebben. Maar bovenal kan dit het vergroeningsproces enorm vertragen. En dan gaat het gezegde misschien wel op ‘van uitstel komt afstel’. Dat zou een ramp zijn voor de leefomgeving en duizenden gezinnen en ondernemers die afhankelijk zijn van Tata Steel Nederland.

Een veroordeling zal de Environmental Social Governance (deze pijlers zeggen samen iets over hoe duurzaam en verantwoord het bedrijf in de keten stappen onderneemt) als richtlijn raken. De drie criteria worden gebruikt om de duurzame en maatschappelijk impact van investeringen of bedrijf te beoordelen. Wat gaat dat dan betekenen voor de financieringsvoorwaarden, verzekeringspremies en de bereidheid van banken om de IJmuiden-transitie te financieren?

Maatwerkafspraken
Ondertussen wordt er ook in de zomermaanden onderhandeld over de maatwerkafspraken tussen de overheid en Tata Steel. Paradoxaal genoeg kan de dagvaarding van het OM de verduurzaming ook versnellen. Er is nu maximaal belang om de Kooks- Gasfabrieken te sluiten. En daarmee de mogelijke strafmaat te drukken en de vergunningenkwestie te ontlopen. Tegelijkertijd zal Tata Steel de aanbevelingen van de Expertgroep Gezondheid IJmond betreffende een betere bescherming van de gezondheid van inwoners in de IJmond over moeten nemen.

Een lonkend perspectief voor de Nederlandse industrie en de IJmond
Voor de toekomst van het staalbedrijf zal er gewerkt moeten worden aan een industrieel complex met duurzame activiteiten op het terrein van het staalbedrijf. Het staalbedrijf staat midden in de maakindustrie. De uitstekende ligging van het staalbedrijf aan zee maakt nieuwe schone industriële initiatieven mogelijk. Dat zal de bedrijvigheid in de regio versterken en een bijdrage leveren aan werkgelegenheid en welvaart, maar ook minder afhankelijk maken van het staalbedrijf. Maak in de IJmond een soort ‘Brainport Eindhoven’ waar gemeenten, bedrijven, onderwijs en kenniscentra intensief gaan samenwerken! Deze partijen en vertegenwoordigers uit de vakbeweging en medezeggenschap bundelen hun krachten en kunnen aanjager, uitvoerder en beheerder zijn van het industrieel complex. De IJmond als motor van de vergroening van de Nederlandse industrie is toch voor iedereen in de IJmond een lonkend perspectief.

Roel Berghuis werkte van 1975 tot 1992 als smelter bij de Hoogovens in IJmuiden en was van 2020 tot 2022 vakbondsbestuurder voor FNV Tata Steel. In die functie was hij betrokken bij het Groen Staal-plan van de FNV.