Pleisters plakken: Lagere accijnzen en btw als 'oplossing'

Politiek Den Haag is een plek met een bijzonder vakjargon. Termen als ”Boter bij de vis”, ”Over je eigen schaduw heen springen” of ”Dagdagelijks” lijken uit het niets op te komen en binnen no-time zijn ze in het hele parlement te horen. Afgelopen weken hebben we daar zo’n metafoor bijgekregen: ”Huilen aan de pomp”. Door de situatie in het Midden-Oosten, die letterlijk en figuurlijk is ontploft, zijn de brandstofprijzen over heel de wereld uit de pan geschoten. Voor de meeste Nederlanders is dit het ergst voelbaar aan de pomp bij het lokale tankstation. Politiek gezien zijn de brandstofprijzen vaak een belangrijke graadmeter voor de sfeer in het land. Wanneer deze te hoog zijn wordt het bij de achterban van de meeste partijen logischerwijs een beetje onrustig. Zo’n zelfde graadmeter zijn natuurlijk de prijzen in de supermarkt. Deze zijn, mede door de onstabiele geopolitieke situatie de laatste jaren, tot pijnlijke hoogtes gestegen voor veel huishoudens.

Veel politieke partijen willen daarom dan ook graag ingrijpen bij de prijzen voor de boodschappen en de brandstof. Wanneer je dan gaat kijken aan welke knoppen de overheid dan kan draaien, springt er gelijk een optie uit. Het lijkt voor de hand liggend om in te grijpen op de hoogte van de btw en de accijnzen op brandstof. Je verlaagt het aandeel van de belastingen in de prijs en daardoor zullen mensen aan de kassa minder gaan betalen. Toch is een dergelijke maatregel niet zo simpel als dat hij lijkt.

De btw en accijnzen zijn zogenaamde indirecte belastingen. Ze worden niet direct aan de Belastingdienst betaald door de consument maar gaan via de verkoper naar de fiscus. Deze soort belastingen zijn een belangrijke bron van overheidsinkomsten. De overheid heeft volgens het CBS in 2025 naar verwachting bijna 95 miljard opgehaald aan btw- en accijnsinkomsten (waar de brandstofaccijnzen een belangrijk bestanddeel van zijn). Bij het betalen van btw of accijns wordt, in tegenstelling tot bijvoorbeeld de inkomstenbelasting, geen rekening gehouden met het inkomen van de consument. De chirurg, in zijn gloednieuwe BMW, betaalt over een liter benzine evenveel brandstofaccijns en btw als de schoonmaker in zijn tweedehandse Opel. In dat generieke karakter van indirecte belastingen schuilt juist ook gelijk de complexiteit van het soort overheidsingrijpen dat veel politieke partijen nu voorstellen. Het verlagen van btw-tarieven en accijnzen werkt als een soort raketwerper: naast het oorspronkelijke doel heb je veel ongewilde bijkomende schade en als je hem verkeerd richt dan heb je al helemaal een probleem. De meeste partijen zeggen dit soort ingrepen vooral te willen doen voor de lagere en middeninkomens. Toch komen dit soort maatregelen daar volgens onderzoek vaak maar onvolledig terecht.

Uit recent onderzoek van TNO blijkt namelijk dat een verlaging van de brandstofaccijns vooral bij de hogere (midden)inkomens terecht zou komen, in tegenstelling tot de lagere en middeninkomens die het het hardst nodig hebben volgens de meeste partijen. Deze lagere en middeninkomens ervaren natuurlijk wel enige positieve effecten van een lagere brandstofaccijns maar er zijn veel efficiëntere manieren om deze inkomensgroepen een steuntje in de rug te geven. Ook op het gebied van de btw op boodschappen is een verlaging niet zo efficiënt. In een groot onderzoek uit 2020 vanuit het IMF blijkt dat verlagingen van het lage btw-tarief algemeen gezien maar in redelijk beperkte mate aankomen bij de prijs die de consument betaalt aan de kassa.

Deze voorgestelde maatregelen hebben dus niet het effect dat politieke partijen beweren. Zeker in tijden waar de begrotingsruimte beperkt is zijn dit soort voorstellen dus redelijk onverstandig. Dit is ook bekend bij de voorstanders van deze generieke maatregelen. Toch blijven deze partijen achter dit soort maatregelen staan, vaak met het argument dat dit een van de enige beleidsinstrumenten is die op korte termijn kan ingaan of af en toe ook gewoon om puur populistische redenen. Gelukkig zijn er ook manieren die deze problematiek zowel op korte als lange termijn beter kunnen oplossen.

Het probleem van de hoge prijzen voor brandstof en boodschappen is enorm relevant. De rekening van de recente prijsstijgingen komt hard terecht bij huishoudens, zeker als zij bijvoorbeeld langer moeten reizen richting hun werk. Hoewel het belangrijk is dat huishoudens op lange termijn veel beter bestand zijn tegen de economische gevolgen van geopolitieke crises is het ook van belang dat er op korte termijn maatregelen getroffen worden. Een voorbeeld kan bijvoorbeeld zijn om huishoudens die nu in aanmerking komen voor zorgtoeslag automatisch een extra toeslag te geven voor hun reis- en boodschappenkosten. Dit helpt dan ook voor mensen die niet in het bezit zijn van een auto maar door de hoge kosten van het OV wel degelijk hogere reiskosten ervaren. De groep kan naar wens ook groter gemaakt worden door te kijken naar mensen die bijvoorbeeld 120% van de inkomensgrens voor de zorgtoeslag verdienen. De hoogte van deze toeslag kan eventueel ook aangepast worden naar inkomen. Al deze gegevens zijn al bekend bij de Belastingdienst, wat in de uitvoering ook helpt. Hoewel het toeslagensysteem verre van perfect is en deze maatregel geen volledig maatwerk kan bieden voor de problemen van huishoudens is het wel verreweg een betere optie dan een generieke verlaging van btw-tarieven of accijnzen.

Wat politici vaak onderbelicht laten is dat het probleem een veel structurelere aard heeft. Het is problematisch dat zo veel huishoudens zo kwetsbaar zijn voor (geopolitieke) instabiliteit. Mensen zouden niet door het ijs mogen zakken door een aantal jaren van hardnekkige inflatie of door een energieschok in het Midden-Oosten. Dit heeft voor een groot deel te maken met het economische beleid van de laatste 20 jaar.

Wanneer er expliciet was ingezet op een groene transitie dan waren veel mensen minder kwetsbaar geweest voor de hoge brandstof- en energieprijzen. Wanneer er effectiever sociaal-economisch beleid was gevoerd dan hadden mensen ook meer (loon)ruimte gehad om economische tegenslagen op te vangen. Het wordt hoog tijd om te stoppen met voorstellen rondom de brandstofaccijnzen en de btw die alleen maar pleisters plakken op de huidige problemen. Het is een veel beter idee om op korte termijn gerichtere maatregelen te treffen maar juist ook structureel te kijken waarom het steeds nodig is om deze koopkrachtreparaties uit te voeren.

Alleen op die manier help je de Nederlandse samenleving echt door deze economische storm heen.